Azərbaycan Prokurorluğu - dövlətçilik və qanunçuluq yolunda 108 il

1 oktyabr - Azərbaycan Respublikası Prokurorluğu işçilərinin peşə bayramıdır.

Hər bir dövlətin möhkəmliyini müəyyən edən əsas amillərdən biri onun hüquqi institutlarının nə dərəcədə davamlı və işlək olmasıdır. Qanunun aliliyinin təmin edilməsi, dövlət və vətəndaş münasibətlərində hüquqi çərçivənin qorunması, cinayətkarlığa qarşı mübarizənin səmərəli təşkili bu sistemin mühüm istiqamətlərini təşkil edir.

1918-ci il oktyabrın 1-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə milli prokurorluq orqanlarının fəaliyyətə başlaması hüquq sistemimizin tarixində mühüm mərhələ oldu. Həmin hadisə yeni qurulan dövlətin yalnız siyasi deyil, həm də hüquqi institutlar yaratmaq iradəsinin göstəricisi idi. Bu gün 1 oktyabrın peşə bayramı kimi qeyd edilməsi də həmin tarixi varisliyin rəmzi ifadəsidir.

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan qarşısında duran vəzifələr yalnız dövlət müstəqilliyini qorumaqla məhdudlaşmırdı. Yeni siyasi sistemin hüquqi əsaslarının yaradılması, dövlət institutlarının fəaliyyətinin sabitləşdirilməsi və qanunçuluğun bütün sahələrdə təmin edilməsi də fundamental məsələlər sırasında idi.

Bu prosesdə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik baxışı xüsusi əhəmiyyət daşıdı.1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı prokurorluq sisteminin inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoydu. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən hüquqi və institusional dəyişikliklər Azərbaycanın müasir hüquq sisteminin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi.

Prokurorluğun hüquqi statusu 1995-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında öz əksini tapıb. Prokurorluğun hüquqi və institusional fəaliyyət çərçivəsi isə 7 dekabr 1999-cu ildə qəbul edilmiş “Prokurorluq haqqında” Qanunla daha ətraflı şəkildə müəyyənləşdirilib. Prokurorluğun səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlardan biri də 19 sentyabr 2002-ci ildə qüvvəyə minən “Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında” referendum aktı ilə atılıb. Həmin dəyişikliklər nəticəsində prokurorluq orqanlarına qanunvericilik təşəbbüsü hüququ verilib.

Prokurorluq əməkdaşlarının fəaliyyətinə verilən dövlət əhəmiyyətinin göstəricilərindən biri də peşə bayramının təsis edilməsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin 17 iyul 1998-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il 1 oktyabr Azərbaycan Respublikası Prokurorluğu işçilərinin peşə bayramı günü kimi müəyyən edilib. Beləliklə, Azərbaycan Prokurorluğunun müasir tarixində Heydər Əliyev mərhələsi yalnız konkret islahatlarla deyil, bu təsisatın gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən hüquqi-dövlətçilik yanaşması ilə yadda qaldı.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə aparılan ardıcıl məhkəmə-hüquq islahatları prokurorluq sisteminin də yeni inkişaf mərhələsinə keçidini şərtləndirib. Həyata keçirilən institusional və təşkilati tədbirlər nəticəsində prokurorluğun idarəetmə imkanları genişləndirilib, fəaliyyətin səmərəliliyinin artırılmasına yönəlmiş yeni mexanizmlər formalaşdırılıb. Bununla yanaşı, əməkdaşların peşə hazırlığının yüksəldilməsi, müasir hüquqi yanaşmaların mənimsənilməsi, informasiya texnologiyalarından istifadənin genişləndirilməsi və qurumların maddi-texniki imkanlarının yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb.

Prokurorluq sisteminin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər sırasında 27 sentyabr 2008-ci il tarixli Prezident Sərəncamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin Sərəncamla “Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun fəaliyyətinin müasirləşdirilməsinə dair 2009-2011-ci illər üçün Dövlət Proqramı” təsdiqlənib. Dövlət Proqramının icrası prokurorluq orqanlarının hüquq sistemindəki mövqeyinin gücləndirilməsi ilə yanaşı, hüquq-mühafizə qurumları arasında əməkdaşlığın daha səmərəli qurulmasına da yönəlib.

Prokurorluq orqanlarının strukturunun təkmilləşdirilməsi istiqamətində növbəti mühüm qərarlardan biri isə Prezident İlham Əliyevin 16 iyun 2020-ci il tarixli Sərəncamı olub. Həmin sənədlə Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğunun yeni strukturu təsdiq edilib.

Bütün bunlar prokurorluğun dəyişən hüquqi və ictimai reallıqlara daha çevik uyğunlaşmasına, qarşısında dayanan vəzifələri daha effektiv şəkildə yerinə yetirməsinə imkan yaradan mühüm amillər kimi çıxış edir.

XXI əsrdə hüquq-mühafizə fəaliyyətinin mahiyyəti də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əvvəllər əsasən ənənəvi cinayətlərin araşdırılması və dövlət ittihamının həyata keçirilməsi üzərində qurulan fəaliyyət bu gün daha mürəkkəb hüquqi və texnoloji mühitdə həyata keçirilir. Kibercinayətkarlıq, maliyyə və iqtisadi xarakterli cinayətlər, rəqəmsal sübutlar, transmilli cinayət şəbəkələri və informasiya texnologiyalarının hüquq pozuntularında istifadəsi prokurorluğun qarşısında tamamilə yeni peşəkar tələblər yaradır. Azərbaycanın hüquq sistemində aparılan yenilənmə prosesi də bu reallıqlardan kənarda qalmayıb. Son illərdə prokurorluğun təşkilati imkanlarının genişləndirilməsi, müasir texniki vasitələrlə təminatın yaxşılaşdırılması, kadr hazırlığının gücləndirilməsi və rəqəmsal həllərin tətbiqi istiqamətində mühüm işlər görülüb.

Bu dəyişikliklərin mahiyyətində bir məqsəd dayanır: hüquqi prosedurların müasir dövrün sürətinə və mürəkkəbliyinə uyğunlaşdırılması. Bu istiqamətdə atılan addımlar Azərbaycan Prokurorluğunun gələcəyin hüquqi və texnoloji çağırışlarına uyğunlaşmasının göstəricilərindən biridir.

2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra dövlət qarşısında dayanan ən mühüm vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bütün dövlət strukturlarının fəaliyyətinin yenidən qurulmasıdır. Bu prosesin hüquqi tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət qurumlarının həmin ərazilərdə fəaliyyətə başlaması idarəçilik sisteminin bərpası ilə yanaşı, hüquqi təhlükəsizliyin təmin olunması üçün də zəruridir. Prokurorluğun işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyətinin yenidən təşkili bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Burada söhbət yalnız yeni inzibati strukturların yaradılmasından getmir. Həmçinin baş vermiş cinayətlərin araşdırılması, hüquqi qiymətləndirmələrin aparılması, dövlət və vətəndaşların qanuni maraqlarının qorunması kimi çoxşaxəli vəzifələr qarşıda dayanır. Bu ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin bütün elementləri ilə birlikdə prokurorluğun fəaliyyətinin qurulması Azərbaycanın hüquqi dövlət institutlarının vahid sistem halında bərpasının mühüm göstəricilərindən biridir.

Prokurorluğun qarşısında yeni və daha mürəkkəb vəzifələrin yarandığı bir vaxtda idarəetmənin çevikliyi və institusional yenilənmə xüsusi əhəmiyyət qazanır. Kamran Əliyevin Baş prokuror kimi fəaliyyət dövrünü prokurorluğun müasir inkişaf mərhələsinin mühüm hissələrindən biri kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Kamran Əliyev 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru vəzifəsinə təyin olunub. Onun rəhbərliyi dövründə prokurorluq sistemində struktur və idarəetmə məsələləri ilə yanaşı, rəqəmsal imkanların genişləndirilməsi, ictimaiyyətlə kommunikasiya və müasir hüquq-mühafizə yanaşmalarının tətbiqi istiqamətlərində də proseslər davam etdirilib. Bu mərhələnin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri prokurorluğun yalnız daxili idarəetmə baxımından deyil, cəmiyyətlə münasibətlər müstəvisində də yenilənməsidir.

Müasir dövrdə hüquq-mühafizə orqanının fəaliyyəti haqqında məlumatın ictimaiyyətə necə çatdırılması da həmin fəaliyyətin mühüm hissəsidir. Vətəndaşın hüquqi məlumat əldə etmək imkanının genişləndirilməsi, media ilə peşəkar münasibətlərin qurulması və ictimaiyyətin maraq göstərdiyi məsələlər üzrə operativ məlumatlandırma instituta olan münasibətin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan prokurorluq-media münasibətlərinin son illərdə daha sistemli xarakter alması diqqətəlayiqdir. Prokurorluğun media subyektləri ilə əməkdaşlığı yalnız informasiya mübadiləsi deyil, eyni zamanda hüquqi maarifləndirmənin mühüm vasitəsidir.

Hüquq mövzusunda ixtisaslaşmış media üçün prokurorluğun fəaliyyəti xüsusi maraq kəsb edir. Çünki qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklərin, istintaq və məhkəmə prosesləri ilə bağlı hüquqi məsələlərin, eləcə də hüquq-mühafizə sahəsində həyata keçirilən islahatların ictimaiyyətə düzgün çatdırılması peşəkar yanaşma tələb edir.

Baş Prokurorluğun media ilə əməkdaşlığa verdiyi önəmin nümunələrindən biri də bu sahədə fərqlənən media qurumlarının mükafatlandırılmasıdır. Bu istiqamətdə e-huquq.az üçün də xüsusi bir məqam var. Hüquq sahəsində ixtisaslaşmış media resursu olaraq fəaliyyət göstərən saytımız 2024-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prokurorluq orqanları ilə səmərəli əməkdaşlığa görə "Prokurorluğun dostu" mükafatına layiq görülüb. Bu təltif bizim üçün yalnız mükafat deyil, hüquqi informasiyanın ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində fəaliyyətimizə verilən qiymət kimi əhəmiyyətlidir.

Hüquq mediasının əsas missiyalarından biri dövlət qurumlarının fəaliyyətini ictimaiyyətə çatdırmaqla yanaşı, hüquqi məsələlərin daha anlaşıqlı formada təqdim edilməsinə, cəmiyyətin hüquqi savadlılığının yüksəldilməsinə töhfə verməkdir. Bu mənada dövlət qurumları ilə peşəkar media arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq sağlam informasiya mühitinin formalaşmasına xidmət edir.

108 illik tarix hər bir dövlət institutu üçün böyük təcrübə deməkdir. Lakin uzun tarix özlüyündə kifayət etmir. Əsas məsələ bu təcrübədən istifadə etməklə yeni dövrün çağırışlarına cavab verə bilməkdir. Bugünkü prokurorluq qarşısında cinayətkarlığın yeni formalarının araşdırılması, rəqəmsal sübutlarla işləmək, beynəlxalq hüquqi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, insan hüquqlarının müdafiəsinin təmin edilməsi və ictimaiyyətlə açıq kommunikasiya kimi çoxsaylı vəzifələr dayanır. Bütün bunlar prokurorluq əməkdaşından yalnız hüquqi bilik deyil, həm də yüksək məsuliyyət, analitik düşüncə, operativlik, texnoloji savad və daim yenilənmək bacarığı tələb edir. Çünki qanunun keşiyində dayanmaq dəyişməz prinsipdir, lakin bu prinsipi həyata keçirməyin üsulları zamanla yenilənir. Azərbaycan Prokurorluğunun 108 illik yolu da məhz bu inkişaf xəttini göstərir: tarixi dövlətçilik ənənələrinə söykənən, lakin fəaliyyət mexanizmlərini dövrün tələblərinə uyğun yeniləyən hüquq institutu.

1 oktyabr Azərbaycan Prokurorluğunun tarixində sadəcə bir təqvim günü deyil. Bu tarix hüquqi dövlətin əsas dayaqlarından birinin keçdiyi uzun yolun, həmin yolda xidmət göstərmiş nəsillərin əməyinin və bu gün məsuliyyət daşıyan əməkdaşların fəaliyyətinin ifadəsidir. 108 il ərzində dəyişən siyasi, ictimai və hüquqi reallıqlar qarşısında prokurorluğun əsas missiyası dəyişməyib - qanunun aliliyinin qorunmasına xidmət etmək.

E-huquq.az olaraq, bu əlamətdar gündə başda Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru Kamran Əliyev olmaqla, bütün prokurorluq əməkdaşlarını peşə bayramı münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edirik. Onlara dövlətçilik və qanunçuluq naminə məsuliyyətli fəaliyyətlərində möhkəm cansağlığı, yüksək peşəkarlıq, prinsipiallıq və yeni uğurlar arzulayırıq!