Azərbaycanın zəngin təbii sərvətləri, xüsusilə enerji daşıyıcıları ölkə iqtisadiyyatının inkişafı üçün prioritet əhəmiyyət kəsb edir. Lakin konkret sahədə effektiv tənzimlənmə üçün şərait yaradan qanunvericilik bazasının işlənmə faktoru da az əhəmiyyətli deyil. Üstəlik normativ tənzimləmə nəinki cari və ortamüddətli tələbatların səviyyəsinə cavab verməlidir, eyni zamanda tənzimlənən sahədə qabaqcıl beynəlxalq təcrübələri və tendensiyaları nəzərə alaraq müvafiq sahədə ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı üçün möhkəm baza yaratmalıdır. Demək ki, qanunvericiliyin səmərəliyi konkret sahədə tənzimləmə qabliyyətindən asılı deyil, həmçinin uzaq perspektivdə müəyyən sahənin inkişafı və investisiya cazibədarlığı yaratmaq üçün potensialın özünün də akkumlasiyası vacibdir.
Təəssüf ki, qaz təchizatı sahəsində bəzi həssas aspektlərdə formalaşmış mənfi praktika tamamilə nəzərə alınmır, bununla da qazın qeyri-qanuni istifadəsi zamanı ziyanın müəyyənləşdilirməsi məsələsində narazılıq və sui- istifadə üçün şərait yaranır. Qanunvericilikdə əsasən minimal qiymət meyarlarının olmaması səbəbindən tez-tez və uzun sürən məhkəmələr baş verir, hansılar ki, nəticədə əksər hallarda qaydanı pozanların xeyrinə həll olunur. Məhkəmələr haqlı olaraq, sənaye qanunvericiliyinə müraciət edirlər ( “Qaz təchizatı haqqında qanun” “Qazdan istifadə qaydası”), hansılarda ki, qazın qeyri-qanuni istifafəsində maddi ziyanın həcmi nəzərdə tutulmayıb. Bu halda məhkəmələr qanuni əsaslarla müstəqil şəkildə öz fikirlərinə görə ziyanın dərəcəsi haqqda qərar çıxara bilmirlər. Halbuki pul ekvivalentində ifadə olunmuş mənəvi ziyanın həcmini məhkəmələr özləri müəyyən edirlər. Maddi və maliyyə ziyanlarının müəyyənləşdirilməsində normativ-hüquqi aktlara əsaslanan dəqiq qiymət meyyarları zəruridir.
Azərbaycan qanunvericiliyində göstərilib ki, müştəriyə çatdırılan qazın dəyəri sayğacın göstəriciləri əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Nəzərə alsaq ki, qazın qeyri-qanuni istifadəsi sayğac vasitə ilə yox, qaz xəttinə icazəsiz birləşməsi yolu ilə həyata keçir, onda bizim ziyanın ödəmə prosesində səylərimiz uğusuz olur. Bu əsnada qazdan qanunsuz istifadə hallarını statistikası qorxunc görünür. Beləlliklə, 2018-ci il ərzində 43 212, 2019-ci il ərzində 42 839, 2020-ci ilin ilk 3 ay ərzində isə 8956 qazdan qeyri-qanuni istifadə halları qeydə alınıb. Bu da bizim hesablamalarımıza görə müvafi olaraq – 11 538 478,7 manat ( 100 213 666 kum\m qaz), 7 933 565,3 manat ( 73 433 362 kub\m qaz) və 3 276 685,2 manat ( 32 373 710 kub\m qaz ) deməkdir. Məhkəmə qərarları əsasında 2018 -ci ildə 627 abonent üzrə 914 318,62 manat, 2019-cu ildə 6371 abonent üzrə 8 763 267,63 manat silinmişdir. Göründüyü kimi, ziyanın məbləği nəinki cəzbedici deyil, hətta potensional investorları qorxuda bilər.
Məhkəmə proseslərinin mənfi nəticələrinə təsir göstərən digər əhəmiyyətli faktor – cinayətkarın günahının müəyyənləşdirilməsidir. Bu problem qeyri-qanuni sayğacın istifadəsi və onun ölçü mexanizminin yararsız hala gətirilməsi hallarında aktualldır. Baxmayaraq ki, belə hallarda ziyan çəkmiş tərəf – "Azəriqaz" sayılır, faydalanan isə istehlakçıdır, ancaq məhkəmələr bizim iddialarımızı təsdiqləmirlər. Aşkar sübüt və ya təslim olmaq tələb edirlər ki, bu da mümkün deyil. Bu cür hərəkətlərin törətdiyi iri miqyaslı ziyanı nəzərə alaraq, aşkar sübütların olmadığı üçün ( istehlakçı qeyri-qanuni birləşmə zamanı yaxalanmayıb, öz günahını etiraf etmir, qanunvericilikdə ziyanın həcmini müəyyən edən norma olmadığından) qanunvericiliyə qazın qeyri-qanuni istifadəsinə görə günahı müəyyən edən meyyar daxil etməyin mənası var.
Mübahisəli məqamlardan biri də "əhali" kateqoriyasına aid abunəçilər üçün qaz sayğacının iş şəraitində saxlanmasına görə qaz paylayıcısının ("Azəriqaz" PO) məsuliyyətini nəzərdə tutan "Qazdan istifadə Qaydaları" nın (Qayda) 4.8-ci bəndinin səhv şərhidir. Bu normaya, eləcə də qaz sayğaclarının istehlakçının həyətyanı sahəsinin xaricində quraşdırıldığına görə hakimlər, qaz sayğacına müdaxilə ilə bağlı bütün xərcləri və mümkün riskləri yalnız "Azəriqaz"ın proqram təminatına köçürürlər. Bu kateqoriyalı abunəçilər qaz sayğacının işlək vəziyyətinin təmin edilməsi, onun qorunması və ya təhlükəsizliyi üçün məsuliyyət daşımır, (yalnız 01.03.2020 tarixində Bakı şəhərində 872.000 belə sayğac var), lakin onların düzgün işləməsi üçün dövlət tərəfindən təsdiqlənmiş uyğunluq sertifikatı var.
Bundan əlavə, əl çatmaz yerlərdə və Bakı şəhərində eyvanlarda quraşdırılmış sayğacların sayı 01.03.2020 tarixinə 166.737 ədəd təşkil edir. Nəzərə çatdırım ki, bu saylar artmaqdadır. Eyni zamanda, qaz sayğaclarına müdaxilə hallarını minimuma endirmək üçün "Azəriqaz" müdaxiləyə daha davamlı olan təhlükəsiz qaz sayğacları quraşdırır. Bildiyiniz kimi, mühafizə və təhlükəsizlik sisteminin nə qədər etibarlı olmasından asılı olmayaraq, oğrular müdaxilə üçün müxtəlif "yollar" tapır. Buna görə də, əsasən əksər əhalinin arasında yüksək istehlak mədəniyyətinin artmasına etibar etməliyik.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, mülayim, hətta deyərdim ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsində (İXM) nəzərdə tutulan qazdan istifadə qaydalarını pozduğuna görə cəza da qeyri-mütənasibdir və bu kimi halların qarşısını almağa kömək etmir. Beləliklə, İXM-nin 282.1 maddəsinə əsasən, təbii qazın oğurlanmasına görə 5000 manatdan çox olmayan zərər vuran şəxs 100 manatdan 150 manata qədər cərimə edilir, bu miqdar ölkədə yaşayış dəyərindən də azdır. Buna görə qaz oğurluğuna görə cəzaların yenidən obyektiv nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac var. Bundan əlavə, belə bir tədbir Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 06.12.2016-cı il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında kommunal xidmətlərin inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsi" nin "Qaz təchizatı" hissəsinin 4.1.4-cü bəndində nəzərdə tutulmuşdur.
Belə ki, 22 il əvvəl qəbul edilmiş mövcud Qanun köhnəlmişdir və nə dinamik inkişaf edən Azərbaycan dövrünün ruhuna, nə də mövcud reallıqlara uyğun gəlir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 29 may 2019-cu il tarixli 1209 nömrəli “Azərbaycan Respublikasının enerji sektorunda islahatların sürətləndirilməsi haqqında” Fərmanı ilə Nazirlər Kabinetinə 12 ay müddətində “Qaz təchizatı haqqında” Qanunun yeni variantını dövlət başçısına təqdim etməsini tapşırmışdır. Çox az vaxt qalır, amma bu layihənin göstərilən müddətdə təqdim olunacağına və parlamentin yeni çağırışında qəbul olunmasının enerji sektorunun inkişafına mühüm töhfə olacağına ümid edirəm.
Eyni zamanda onu da vurğulamaq lazımdır ki, AR Nazirlər Kabinetinin rəhbərliyi ilə İqtisadiyyat, Enerji, Ədliyyə nazirlikləri və ARDNŞ ilə bu ilin əvvəlində razılaşdırılmış qazdan istifadə Qaydalarına dəyişiklik layihəsini Prezident Administrasiyasına təqdim edilmişdir. Bu Layihə münasibətlərin tənzimlənməsini, o cümlədən qazdan qeyri-qanuni istifadə halında zərərin normalarını müəyyənləşdirmək məsələsini də əhatə edir. Ümid edirəm ki, tezliklə Layihənin razılaşdırılmış variantı təsdiqlənəcək və bu, yuxarıda göstərilən problemlərin ən azı qanunverici səviyyədə həll olunmasına öz töhfəsini verəcəkdir.
Vüqar Eyvazov
"Azəriqaz" İstehsalat Birliyinin Hüquq Departamentinin rəhbəri
