"Şəhərsalma və Memarlıq İli" kontekstində mədəni irs: hüquqi tənzimləmə məsələləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi şəhərsalma siyasətinin müasir tələblərə uyğun şəkildə yenilənməsi, dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin tətbiqi və mədəni irsin qorunmasının daha sistemli şəkildə həyata keçirilməsi işinə mühüm töhfədir.

Azərbaycan Respublikası çoxəsrlik tarixə malik maddi mədəniyyət nümunələri ilə zəngin bir ölkədir. Tarix və mədəniyyət abidələri xalqımızın milli sərvətidir. Məhz buna görə də Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 77-ci maddəsində tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması hər bir şəxsin borcu kimi müəyyən edilmişdir.

Tarix və mədəniyyət abidələri dedikdə xalqın tarixi inkişafını, mədəniyyətini, memarlıq ənənələrini, dini və mənəvi dəyərlərini əks etdirən maddi irs nümunələri başa düşülür. Bunlara qədim yaşayış məskənləri, qalalar, məscidlər, karvansaray, muzeylər, memorial komplekslər, arxeoloji obyektlər və digər tarixi tikililər aid edilə bilər. Bu abidələr yalnız keçmişin izlərini qoruyub saxlamır, eyni zamanda gələcək nəsillərə ötürülən mədəni mirasın əsasını təşkil edir. Qloballaşma, urbanizasiya, silahlı münaqişələr və ekoloji problemlər nəticəsində mədəni irs obyektlərinin məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşməsi onların hüquqi müdafiəsinin əhəmiyyətini daha da artırır. Buna görə də tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının hüquqi təminatı həm milli qanunvericiliyin, həm də beynəlxalq hüququn əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası mədəni irsin qorunmasını dövlətin əsas vəzifələrindən biri kimi müəyyən etmişdir. Konstitusiyanın 40-cı maddəsinə əsasən hər kəsin mədəni həyatda iştirak etmək, mədəniyyət təsisatlarından və mədəni sərvətlərdən istifadə etmək hüququ vardır. Eyni zamanda dövlət tarixi, mədəni və mənəvi irsin qorunmasını təmin edir. Konstitusion müddəalar göstərir ki, mədəni irsin qorunması yalnız dövlət orqanlarının deyil, həm də fərdlərin vəzifəsidir. Bu baxımdan hüquqi mexanizmlərin formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ölkəmizdə tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması dövlətin mədəni siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur. Bu sahədə əsas normativ hüquqi akt “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunudur. Qanun ölkənin maddi-mədəni irsinin mühafizəsi, istifadəsi, bərpası və gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədilə qəbul edilmişdir. Sözügedən qanun dövlətin milli-mədəni irsə münasibətini müəyyən edir və mədəni sərvətlərin qorunmasını hüquqi öhdəlik kimi təsbit edir.

Qanunvericiliyə əsasən, tarix və mədəniyyət abidələri dövlət qeydiyyatına alınmalı və müvafiq reyestrdə əks etdirilməlidir. Bu qeydiyyat abidələrin hüquqi qorunmasının başlanğıc mərhələsidir. Qeydiyyata alınmış abidələr üzərində xüsusi mühafizə rejimi tətbiq edilir, onların dağıdılması, dəyişdirilməsi və ya təyinatından kənar istifadəsi qadağan olunur. Bu, mədəni irsin qorunması üçün vacib hüquqi zəmin yaradır.

Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasında mühüm məsələlərdən biri də mühafizə zonalarının yaradılmasıdır. Mühafizə zonaları abidələrin ətraf mühitinin qorunmasını təmin edir və onların vizual, estetik və tarixi bütövlüyünü saxlayır. Şəhərsalma fəaliyyəti zamanı bu zonaların nəzərə alınması hüquqi baxımdan məcburidir. Əks halda, qanunvericiliyin pozulması halları baş verir və bu, inzibati və ya cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər.

Bərpa və konservasiya işləri də hüquqi tənzimləmənin mühüm istiqamətlərindən biridir. Abidələrin bərpası zamanı onların tarixi xüsusiyyətlərinin qorunması əsas prinsip kimi qəbul edilir. Bu proses mütəxəssislərin iştirakı ilə, elmi əsaslarla və müvafiq icazələr əsasında həyata keçirilməlidir. Özbaşına aparılan bərpa işləri abidənin orijinallığına zərər vurur və qanunla qadağandır.

Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının hüquqi təminatında məsuliyyət məsələsi də mühüm yer tutur. Qanunvericiliyə əsasən, abidələrə ziyan vurulması, onların dağıdılması və ya qanunsuz dəyişdirilməsi halları hüquqi məsuliyyət yaradır. Bu məsuliyyət inzibati cərimələrdən başlayaraq cinayət məsuliyyətinə qədər uzana bilər. Bu isə hüquqi mexanizmlərin effektivliyini artırır və pozuntuların qarşısını almağa xidmət edir.

Eyni zamanda, ictimaiyyətin bu sahədə rolu da danılmazdır. Vətəndaş cəmiyyəti institutları, qeyri-hökumət təşkilatları və fərdi şəxslər mədəni irsin qorunmasında fəal iştirak etməlidir. Hüquqi maarifləndirmə tədbirləri insanların bu sahədə məsuliyyətini artırır və abidələrin qorunmasına töhfə verir.

Ölkəmizdə tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması istiqamətində mühüm addımlardan biri də “Daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin bərpası, qorunması, tarix və mədəniyyət qoruqlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və inkişafına dair 2014–2020-ci illər üzrə Dövlət Proqramı”nın qəbul edilməsi olmuşdur. Həmin Dövlət Proqramı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 27 dekabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir. Dövlət Proqramının əsas məqsədi ölkə ərazisində yerləşən daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasını gücləndirmək, onların bərpasını təmin etmək, tarix və mədəniyyət qoruqlarının fəaliyyətini təkmilləşdirmək, eləcə də milli-mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasını təmin etməkdən ibarət olmuşdur. Dövlət Proqramında xüsusilə vurğulanır ki, urbanizasiya və müasir şəhərsalma prosesləri həyata keçirilərkən tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması prioritet istiqamətlərdən biri olmalıdır. Bu baxımdan proqram şəhərsalma fəaliyyəti ilə mədəni irsin mühafizəsi arasında balansın yaradılmasına xidmət edir.

Azərbaycan Respublikasında şəhərsalma və memarlıq sahəsinin inkişafına verilən yüksək dövlət diqqətinin bariz nümunəsi olaraq Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi də bu sahənin strateji prioritet kimi müəyyən olunduğunu göstərir. Bu qərar ölkədə şəhərsalma siyasətinin müasir tələblərə uyğun şəkildə yenilənməsi, dayanıqlı inkişaf prinsiplərinin tətbiqi və tarixi-mədəni irsin qorunmasının daha sistemli şəkildə həyata keçirilməsi məqsədi daşıyır.

Bu kontekstdə 17–22 may 2026-cı il tarixlərində Bakı şəhərində keçiriləcək BMT-nin Məskunlaşma Proqramının Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyası (WUF13) xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Forum davamlı, təhlükəsiz və inklüziv şəhər modellərinin müzakirəsi üçün mühüm beynəlxalq platformadır. Tədbirin əsas mövzusu “Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri”dir. Bu səbəbdən şəhərsalma sahəsində qərarverici şəxslər, ekspertlər və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri Bakıda bir araya gələcəklər.

Forumun Azərbaycanın şəhərsalma və regional inkişaf siyasətinə uzunmüddətli və çoxşaxəli təsirlər göstərəcəyi gözlənilir. Tədbir çərçivəsində müasir şəhərsalma yanaşmaları, ağıllı şəhər modelləri, ekoloji təhlükəsizlik, nəqliyyat infrastrukturu, sosial inklüzivlik və mədəni irsin qorunması kimi məsələlərin geniş müzakirəsi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan forum beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və Azərbaycanın qlobal şəhərsalma proseslərində iştirakının gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Foruma hazırlıq çərçivəsində dövlət qurumları, elmi dairələr və ictimai institutlar arasında müxtəlif müzakirələr aparılmış, həmin müzakirələrin əsas istiqamətlərindən birini şəhərsalma və davamlı inkişaf məsələləri təşkil etmişdir. Azərbaycanın 2025–2029-cu illər üzrə BMT-nin Məskunlaşma Proqramının İcraiyyə Şurasına üzv seçilməsi isə ölkənin beynəlxalq şəhərsalma və dayanıqlı inkişaf sahəsində artan rolunu bir daha təsdiqləyir.

Ölkəmizin uğurlu şəhərsalma siyasətinin növbəti göstəricilərindən biri Azərbaycanın BMT-nin Məskunlaşma Proqramı çərçivəsində fəaliyyət göstərən Açıq Hökumətlərarası İşçi Qrupun bürosunun həmsədri vəzifəsinə seçilməsidir. Belə ki, 23 oktyabr 2025-ci il tarixində Keniyanın paytaxtı Nayrobi şəhərində yerləşən BMT-nin Məskunlaşma Proqramının qərargahında keçirilmiş Açıq Hökumətlərarası İşçi Qrupun 2-ci sessiyası (“OEWG-H2”) çərçivəsində Azərbaycan həmin vəzifəyə layiq görülmüşdür.

Qeyd edilməlidir ki, “Hər kəs üçün münasib mənzil” təşəbbüsü əsasında fəaliyyət göstərən bu İşçi Qrup BMT-nin Məskunlaşma Assambleyasının 2023-cü ildə qəbul etdiyi müvafiq qətnaməyə əsasən yaradılmışdır. Bundan əvvəl büroya həmsədrlik Keniya və Fransa tərəfindən həyata keçirilmişdir. Azərbaycanın belə nüfuzlu beynəlxalq platformada təmsil olunması ölkənin şəhərsalma, yaşayış məskənlərinin inkişafı və dayanıqlı urbanizasiya sahəsində artan beynəlxalq rolunun göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Eyni zamanda qeyd etməliyik ki, müasir tikinti və urbanizasiya prosesləri həyata keçirilərkən, eləcə də şəhərlərin ərazi planlaşdırma sənədləri hazırlanarkən tarixi abidələrin memarlıq görünüşünün, tarixi mühitinin və estetik xüsusiyyətlərinin qorunması əsas prinsiplərdən biri kimi müəyyən edilir.

Bakı şəhərində son illərdə piyada zonalarının və piyada dəhlizlərinin yaradılması, eləcə də genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi müasir şəhərsalma siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Bu baxımdan XIX–XX əsrlərə aid tarixi tikililərlə əhatə olunan İslam Səfərli küçəsinin yalnız piyadaların istifadəsinə verilməsi xüsusi diqqət çəkir. Həmin qərarın əsas məqsədi küçədən keçən avtomobillərin yaratdığı vibrasiyanın yerli əhəmiyyətli tarixi memarlıq abidələrinə mənfi təsirinin qarşısını almaq, eyni zamanda sakinlərin və şəhərimizə gələn turistlərin tarixi irs nümunələri ilə daha yaxından tanış olması üçün əlverişli mühit formalaşdırmaqdır.

Bununla yanaşı, Bakı şəhərində müasir şəhərsalma tendensiyalarına uyğun şəkildə mikromobillik həllərinin tətbiqi, bəzi ərazilərdə avtomobil yollarının piyada məkanları ilə əvəz olunması və ictimai məkanların genişləndirilməsi həm şəhər sakinlərinin rahatlığının artırılmasına, həm də turizm potensialının inkişafına xidmət edir. Bu yanaşma şəhər mühitinin daha təhlükəsiz, ekoloji baxımdan dayanıqlı və insan yönümlü şəkildə formalaşdırılmasına mühüm töhfə verir.

“Şəhərsalma və Memarlıq İli”nin elan olunması Azərbaycan şəhərlərinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu təşəbbüs çərçivəsində şəhərlərin planlı inkişafı, memarlıq üslubunun qorunması, müasir və tarixi elementlərin harmoniyasının təmin edilməsi, eləcə də urbanizasiya prosesində ekoloji və estetik tarazlığın saxlanılması əsas istiqamətlər kimi müəyyən olunur. Xüsusilə tarixi şəhər mühitinin qorunması, qədim memarlıq nümunələrinin bərpası və onların şəhər strukturuna inteqrasiyası mühüm vəzifələrdən biri kimi çıxış edir.

Qeyd etməliyik ki, tarixi qələbə nəticəsində işğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən layihələri şəhərsalma sahəsində uğurlu təcrübə hesab etmək olar. Burada tətbiq edilən yanaşmalar həm bir-birindən fərqlənir, həm də müasir urbanistik prinsiplərə əsaslanır. Bəzi ərazilərdə tam dağıdılan yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, bəzi ərazilərdə isə mədəni irsin qorunması ilə paralel bərpa işlərinin aparılması fərqli yanaşmaların tətbiqini tələb edir.

Azərbaycanın şəhərsalma tarixi çox qədim dövrlərə dayanır. Bakı, Şəki, Gəncə, Naxçıvan, Qarabağ kimi bölgələr əsrlər boyu formalaşmış memarlıq ənənələrini bu günə qədər qoruyub saxlamışdır. İçərişəhər, Qız qalası, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, Şəki Xan Sarayı, Möminə Xatun türbəsi kimi abidələr yalnız milli irs nümunəsi deyil, həm də dünya memarlıq xəzinəsinin tərkib hissəsidir. Bu kimi abidələrin qorunması müasir şəhərsalma siyasətinin əsas tələblərindən biri kimi çıxış edir.

“Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində nəzərdə tutulan tədbirlər həm hüquqi, həm də praktiki baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu çərçivədə şəhərsalma qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi, yeni baş planların hazırlanması, tarixi abidələrin mühafizə zonalarının genişləndirilməsi və şəhər mühitində tarixi memarlıqla müasir tikililər arasında balansın yaradılması kimi məsələlər xüsusi diqqət mərkəzindədir.

Beləliklə, “Şəhərsalma və Memarlıq İli”nin elan olunması Azərbaycanda şəhərsalma siyasətinin yeni mərhələyə keçidini ifadə edir və tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının hüquqi təminatının daha da gücləndirilməsinə xidmət edir.

Ulu Öndər Heydər Əliyev Vətəninə və xalqına dərin bağlılığı ilə seçilən görkəmli dövlət xadimi kimi fəaliyyətinin bütün mərhələlərində Azərbaycanın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, tarixinə və milli-mənəvi dəyərlərinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Məhz Ulu Öndərin rəhbərliyi dövründə memarlıq irsinin inventarlaşdırılması, mühafizəsi və bərpası sahəsində sistemli dövlət siyasətinin əsası qoyulmuşdur. Həmin dövrdə Bakı şəhərinin inkişafı planlı şəhərsalma prinsipləri əsasında həyata keçirilməyə başlanmış, şəhərin Baş Planı yenilənmiş, ərazilərin funksional zonalara bölünməsi, yeni yaşayış massivlərinin salınması, eləcə də mühəndis-kommunikasiya infrastrukturunun müasirləşdirilməsi istiqamətində mühüm tədbirlər görülmüşdür. Ulu Öndər Heydər Əliyev hələ sovet dövründə Azərbaycan memarları qarşısında tikililərin təyinatından asılı olmayaraq milli memarlıq üslubunun, milli koloritin və klassik memarlıq ənənələrinin qorunub saxlanılması və inkişaf etdirilməsi vəzifəsini qoymuşdur.

Ulu Öndərin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə tarixi-mədəni irsin qorunması və bərpası istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilmişdir. Belə ki, İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu ərazisi, o cümlədən Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi və Qız qalası əsaslı şəkildə tədqiq edilərək bərpa olunmuş, Möminə Xatun türbəsi orijinallığı qorunmaqla yenidən bərpa edilmiş, Qarabağlar türbə kompleksi konservasiya tədbirlərinə cəlb olunmuşdur. Bununla yanaşı, Şamaxı Cümə məscidi bərpa edilmiş, Çıraqqala mühafizə olunmuş, qədim Qəbələ şəhərinin qalıqları ərazisində arxeoloji tədqiqatlar aparılmış, Həzrə türbələri bərpa edilərək Azərbaycanın zəngin memarlıq irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi təmin edilmişdir.

Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması sahəsində Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti xüsusilə təqdirəlayiqdir. Belə ki, Ulu Öndərin xeyirxahlıq missiyasını yaşadan və uğurla davam etdirən Fond Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın rəhbərliyi ilə ölkənin tarixi-mədəni irsinin qorunması, bərpası və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində genişmiqyaslı layihələr həyata keçirir. Fondun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın tarix və mədəniyyət abidələrinin bərpası və konservasiyasıdır. Bu fəaliyyət müasir şəhərsalma siyasətində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki şəhərlərin sürətli inkişafı fonunda tarixi memarlıq nümunələrinin qorunması milli-mədəni irsin saxlanılması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən layihələr nəticəsində Azərbaycanın bir çox tarixi və dini abidələri bərpa edilmiş, onların ilkin memarlıq xüsusiyyətləri qorunub saxlanılmışdır. Xüsusilə İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu ərazisində yerləşən tarixi abidələrin bərpası istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür. Fondun təşəbbüsü ilə Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi kimi dünya əhəmiyyətli memarlıq nümunələrinin qorunması və restavrasiyası həyata keçirilmişdir.

Bununla yanaşı, Fond Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən məscidlərin, türbələrin və digər dini-mədəni abidələrin bərpasına xüsusi diqqət yetirmişdir.

Fond tərəfindən işğaldan azad edilmiş ərazilərdə də tarixi-mədəni irsin bərpası istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir. Uzun illər ərzində dağıdılmış və vandalizmə məruz qalmış tarixi, dini və mədəni abidələrin yenidən bərpası Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu fəaliyyət həm milli irsin bərpasına, həm də həmin ərazilərin yenidən qurulması prosesində tarixi-mədəni mühitin qorunmasına xidmət edir.

Beləliklə, Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti müasir şəhərsalma siyasətində tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının praktiki və institusional təminatının mühüm nümunələrindən biridir. Fondun həyata keçirdiyi layihələr tarixi irsin qorunmasına, şəhərlərin tarixi-memarlıq simasının saxlanılmasına, milli-mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinə və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun artırılmasına mühüm töhfə verir.

Həmçinin qeyd etməliyik ki, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması, bərpası və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində mühüm fəaliyyət həyata keçirir. Nazirlik bu sahədə dövlət siyasətinin icrasını təmin edən əsas qurumlardan biri kimi çıxış edir. Nazirlik tərəfindən ölkə ərazisində yerləşən tarix və mədəniyyət abidələrinin dövlət qeydiyyatı aparılır, onların mühafizəsi təmin edilir və texniki vəziyyəti mütəmadi olaraq monitorinq edilir. Eyni zamanda qəzalı vəziyyətdə olan və ya zədələnmiş abidələrin bərpası, konservasiyası və restavrasiya işləri həyata keçirilir. Tarixi abidələrin yerləşdiyi ərazilərdə mühafizə zonalarının müəyyən edilməsi və həmin ərazilərdə tikinti fəaliyyətinə nəzarət olunması da Nazirliyin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 18 dekabr 2014-cü il tarixli, 409 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti yaradılmışdır. Hazırda Dövlət Xidməti dövlət mühafizəsinə götürülmüş 6114 tarix-mədəniyyət abidəsindən 4377-nə, eləcə də 1400-dən artıq yeni aşkar edilmiş abidə qismində qeydə alınmış tarix və mədəniyyət əhəmiyyətli obyektlərin mühafizəsinə nəzarət edir.

Eyni zamanda, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi beynəlxalq təşkilatlarla, xüsusilə UNESCO ilə əməkdaşlıq edərək Azərbaycan mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması və qorunması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirir. Bununla yanaşı, Nazirlik müxtəlif sərgilər, forumlar, konfranslar və maarifləndirici tədbirlər təşkil etməklə cəmiyyətdə mədəni irsə hörmət və qayğı hissinin formalaşdırılmasına mühüm töhfə verir.

Son illərdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən tarix və mədəniyyət abidələrinin bərpası və mühafizəsi istiqamətində görülən işlər də Nazirliyin fəaliyyətində mühüm yer tutur. Bütün bunlar göstərir ki, Mədəniyyət Nazirliyi tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması sahəsində dövlətin əsas icraedici qurumlarından biri olaraq milli-mədəni irsin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində mühüm rol oynayır.

Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, hazırda mədəni irs sahəsi ayrı-ayrı qurumlar tərəfindən idarə olunur, bu isə büdcənin səmərəli xərclənməməsinə, həmçinin bəzi məsələlərdə bir-birinin fəaliyyətini təkrarlayan və bəzən fəaliyyətinə mane olan proseslərə səbəb olur. Abidələrin qorunmasında dövlət siyasəti çoxşaxəli həyata keçirilir. Belə ki, daşınar mədəni irsin qorunması Mədəniyyət Nazirliyinə, daşınmaz mədəni irsin qorunması Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinə, bəzi qoruqlara münasibətdə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyinə, "İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi”nə və "Qala" Dövlət Tarix-Etnoqrafiya Qoruğuna həvalə olunmuşdur. Eyni sahənin idarə edilməsində müxtəlif orqanların iştirakı məsələlərin operativ həll olunmasına və inkişafa maneə yaradır.

Həmçinin beynəlxalq təcrübəyə nəzər salsaq, hətta turizm sahəsi mədəniyyət sahəsinin tərkibində vahid tənzimləmə predmeti kimi çıxış edir. Mədəniyyət və turizm əslində bir-birindən ayrı sahələr deyil, belə ki, dünyanın hər yerində turistləri cəlb edən əsas səbəb ziyarət olunan ölkənin mədəniyyətinin zənginliyidir (tarix-mədəniyyət abidələri, beynəlxalq və ölkə əhəmiyyətli festivallar, zəngin mətbəx, adət-ənənələr). Turizm əslində mədəniyyətin iqtisadi formaya çevrilməsidir, yəni məsələyə iqtisadi olaraq yanaşsaq, mədəniyyət məhsul, turizm isə onun təqdimatıdır.

Xüsusən tarix-mədəniyyət qoruqları yalnız mühafizə olunan obyektlər deyil, həm də səmərəli turizm baxış obyektləri kimi fəaliyyət göstərərək, “yaşayan tarixə” çevrilə bilər. Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tərəfindən abidələrin həm bərpasına, həm də onların turizm məqsədləri üçün təhlükəsiz istifadəsinə nəzarət oluna bilər.

Dünyada mədəniyyət və turizmin birgə idarə olunması ilə bağlı ən uğurlu nümunələrdən biri Türkiyə modelidir. Türkiyə Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi mərkəzi aparat, tabeli ixtisaslaşmış qurumlar və xaricdəki mədəniyyət mərkəzlərindən ibarət şaxələnmiş idarəetmə sisteminə malikdir. Bu struktur daxilində mədəni irsin qorunması, incəsənətin təşviqi və turizm sənayesinin inkişafı vahid dövlət strategiyası əsasında sinxronlaşdırılaraq idarə olunur. Nazirlik həmçinin ölkənin qlobal təbliğatını həyata keçirən və mədəniyyətlə turizmi iqtisadi müstəvidə sintez edən departamentləri bir mərkəzdən əlaqələndirir. Burada sahələr həm qorunur və inkişaf etdirilir, həm də güclü marketinq aparılır, yəni mədəniyyət siyasəti ilə turizm çox sıx inteqrasiya olunmuşdur. Bu isə vahid “Türkiye” brendinin formalaşmasına və bu brendin ixracına xidmət edən işlərin həyata keçirilməsi nəticəsində Türkiyənin turizm gəlirlərinin ilbəil artmasına şərait yaratmışdır. Qardaş Türkiyə modeli uğurlu və özünü doğrultmuş model kimi əsas götürülə bilər.

Xüsusilə vurğulamalıyıq ki, Azərbaycan Respublikası tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verir və bu istiqamətdə bir sıra mühüm beynəlxalq konvensiyalara qoşulmuşdur. Həmin konvensiyalar milli-mədəni irsin beynəlxalq səviyyədə qorunmasına, bərpasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə hüquqi zəmin yaradır. Bu sahədə ən mühüm beynəlxalq sənədlərdən biri UNESCO tərəfindən qəbul edilmiş “Ümumdünya mədəni və təbii irsin qorunması haqqında” 1972-ci il Konvensiyasıdır. Həmin Konvensiyanın əsas məqsədi dünya əhəmiyyətli mədəni və təbii irsin qorunmasını təmin etmək, onların gələcək nəsillərə çatdırılması üçün dövlətlər arasında beynəlxalq əməkdaşlığı gücləndirməkdir.

Azərbaycan da bu Konvensiyaya qoşulmuş və mədəni irsin qorunması sahəsində bir sıra mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir. İçərişəhər, Qız Qalası və Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi kimi mühüm tarixi abidələr UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bu isə həmin abidələrin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına və hüquqi mühafizəsinin daha da gücləndirilməsinə xidmət edir.

Nəticə etibarilə, müasir şəhərsalma siyasətində tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması dövlətin prioritet istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Tarixi-mədəni irsin mühafizəsi yalnız keçmişin qorunması deyil, həm də milli kimliyin, mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsinin mühüm təminatıdır. Bu baxımdan şəhərsalma prosesində tarixi abidələrin qorunması, onların şəhər mühitinə uyğun şəkildə inteqrasiyası və hüquqi mühafizə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu sahədə həyata keçirilən dövlət siyasəti, qəbul olunan normativ-hüquqi aktlar, beynəlxalq əməkdaşlıq və Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunmasının sistemli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Xüsusilə “Şəhərsalma və Memarlıq İli”nin elan olunması bu istiqamətdə görülən işlərin daha da genişlənəcəyini və şəhərsalma siyasətində tarixi-mədəni irsin qorunmasına xüsusi diqqətin davam etdiriləcəyini nümayiş etdirir.

Zaur Əliyev

Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin dekanı, hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent