İnzibati məhkəmə araşdırılmasında inzibati praktika və ona etimad hüququnun qorunmasına dair məhkəmə nəzarətinin həyata keçirilməsinin dair MÜLAHİZƏLƏR

1. “İnzibati icraat haqqında” Qanunda etimad hüququnun tənzimlənməsi

“İnzibati icraat haqqında” Qanun (bundan sonra İİHQ) dörd maddəsində - 2.0.8, 13, 67 və 68-ci maddələrində legitim etimadın qorunması prinsipini tənzimləyib.

Əvvəlcə onu qeyd edək ki, bu maddələrdə olan tənzimləmələr hüquq elmində olan “bona fides” institutunun publik hüquqda tətbiq olunmasıdır və onu nəzəriyyədəki digər institutlarda müqayisəli araşdırmaq mümkündür – investisiya və kommersiya hüququnda olan “legitim gözləntilərin qorunması”, mülki hüquqda olan “vicdanlılığın” qorunması kimi. Odur ki, publik hüquqda etimad hüququ bəzi hallarda vətəndaşda olan gözləntini ifadə edir – məsələn, 13.1-ci və 16.3-cü maddələrində olduğu kimi, bəzi hallarda isə vətəndaşın özününün vicdanlı davranmasına dair olan tələbi – İİHQ-un 67-ci maddəsində olduğu kimi başa düşülməlidir. Başqa bir ifadə ilə publik hüquqdakı “etimadın qorunması” ikitərəfli əqli kommunikasiyanı tələb edir - maraqlı şəxsdə olan vicdanlılığı və eyni zamanda inzibati orqanın qanuni davranışına dair onda olan gözləntini.

Digər diqqət edilməli məsələ ondan ibarətdir ki, inzibati hüquq bu institutu tənzimləyib və yuxarıda adı çəkilən maddələr şərh olunarkən, xüsusilə İİHQ 13-cü maddəsi şərh olunarkən, inzibati hüquq nəzəriyyəsində olan yanaşmaları nəzərə almaqda fayda var.

Anlayışları tənzimləyən İİHQ 2.0.8.-ci maddə etimaddan deyil, “qarşılıqlı etimad” anlayışından istifad edib və onu belə tərif edib: “qarşılıqlı etimad - inzibati orqanla fiziki və ya hüquqi şəxs arasındakı qarşılıqlı münasibətlərdə müəyyən qanuni hərəkətlərə və ya inzibati praktikaya əsaslanan inam”

Qanundakı tərif doğru olmaqla bərabər, “qarşılıqlı” sözü bu institutun funksiyasını o qədər dəqiqliklə izah etmir, amma nəzərdə tutduğu bir cəhət də ondan ibarətdir ki, bir tərəfdən maraqlı şəxs inzibati orqanın qanunu düzgün tətbiq etdiyini düşünür, digər tərəfdən də publik hakimiyyət orqanı (inzibati orqan) maraqlı şəxsin vicdanla davrandığını, qanunsuz məqsəd güdmədiyini, qanunsuz vasitələrdən istifadə etmədiyini və yanlış məlumat təqdim etmədiyini var sayır. Bununla belə, maraqlı şəxsdən fərqli olaraq, etimad institutu vətəndaşa, maraqlı şəxsə fərqli, inzibati orqana isə fərqli öhdəlikləri yükləyir. Belə ki, inzibati orqan hər bir halda qanuna uyğun davranmalı və bunu edərkən maraqlı şəxsin subyektiv tutumunu, maraqlı şəxsin qanuna uyğun davrandığını hər bir halda gözləməli deyil, və bunu yoxlamalıdır; məsələn iş hallarının araşdırılmasında inzibati orqan maraqlı şəxslərin təqdim etdiyi məlumatla kifayətlənməyib özü xidməti araşdırmasını aparmalıdır. Digər tərəfdən, inzibati orqan hakimiyyət səlahiyyətlərindən istifadə etdiyi üçün hüquqi statusları yaradarkən maraqlı şəxsin iradəsi ilə çox vaxt bağlı deyil (bunun istisnası ancaq maraqlı şəxsin müraciəti üzrə başlayan inzibati icraatda olur - maraqlı şəxsin istəyinə uyğun alınan inzibati aktlarda). Hakimiyyət səlahiyyətləri qanunla verildiyinə görə, inzibati orqan onları qanuna uyğun tətbiq etməli, vətəndaşların da inzibati orqanın öz səlahiyyətlərini qanuna uyğun tətbiq etdiklərinə dair inamı təbii və zəruridir.

Bununla belə, “qarşılıqlı etimadın” vətəndaşın vicdanlı olmasını tələb etməsi cəhəti ilə hüquqi nəticəyə təsir göstərməsini 67-ci maddədə görmək mümkündür, belə ki orda nəzərdə tutulan etimad, vətəndaşla bağlı olan, onun pis niyyəti olmadan qanuni şəkildə davrandığını düşündüyünə dair olan inamdır.

Qanunda birbaşa nəzərdə tutulan və etimad hüququnun qorunmasının tətbiq olunduğu 3 hal:

İİHQ 13-cü maddəsi etimad hüququnu 2 hal baxımından tənzimləyib: birincisi mövcud inzibati praktikaya olan etimad; ikincisi isə müəyyən inzibati aktın sonradan qəbul edilməsi və ya qəbul edilməməsi ilə bağlı səlahiyyətli inzibati orqanların vədlərinə, bəyanatlarına olan etimad. Buna bir üçüncünü də əlavə etməliyik və bu hal da özünü qanunun 2.0.8-ci maddəsində göstərir – “müəyyən qanuni hərəkətlərə ......əsaslanan inam”.

İİHQ-nun 13.4-cü maddəsi, gələcəkdə inzibati orqanların müəyyən tərzdə davranmaları ilə bağlı verdiyi vəd və bəyanatların yazılı olmasını tələb edir. Burada 2 sual yaranır: bu şərt inzibati praktikaya da aid olunurmu, ikincisi isə yazılılıq şərtinin etibarlılıq şərti yoxsa sübutetmə şərti olması ilə bağlıdır. Qanunda istifadə olunan “etibarlı təminat” sözləri etimad hüququna deyil, vəd və bəyanata aitdir. Odur ki, yazılılıq şərti inzibati praktikaya aid olmamalı, digər tərəfdən də yazılılıq şərti sübutetmə funskiyasını daşıyır.

Etimad hüququnun legitimliyi 13-cü maddənin son hissəsində nəzərdə tutulur.

2. Etimad hüququnun qorunmasının məhkəmə praktikası və qanunvericiliyi əhatə edib-etməməsi

Qanuni etimadın qorunması prinsipi, inzibati orqanların davranışı ilə bərabər məhkəmə praktikasını da əhatə edirmi? Birmənalı olaraq bəli .

Hüquqi dövlətdə hüququn nə olduğunu bildirən son instansiya məhkəmələrdir; belə ki, hüquqi mübahisələri qəti şəkildə həll etmə səlahiyyəti məhkəmə hakimiyyətinə aiddir. Məhkəmə qərarlarının icrası bütün hüquq subyektləri, o cümlədən inzibati orqanlar üçün məcburidir. İnzibati məhkəmələr xüsusilə qapalı səlahiyyətin həyata keçirilməsində hüququn düzgün tətbiqinin hansı formada olduğunu müəyyən edir və inzibati praktika formalaşanda, məhkəmə praktikası inzibati orqan tərəfindən birbaşa nəzərə alınmalıdır. Başqa sözlə, inzibati məhkəmələrin qərarı inzibati hüququn bir parçasını təşkil edir və vətəndaşların məhkəmə praktikasına olan etimadı maraqlı şəxsin işin vacib hallarını səhv qiymətləndirməməsi şərtilə qorunmalıdır.

Qanunvericiliyə olan etimadın qorunmasında isə hüquq normasının inzibati orqana diskresion səlahiyyət verib-verməməsi baxımından araşdırılmalıdır. Əvvəlcə onu qeyd edək ki, hüquqi səhv institutu publik hüquqda da tətbiq olunur, odur ki, maraqlı şəxs normanın məzmununu səhv qavrayıbsa və bu səbəblə özünü əlverişsiz vəziyyətə salıbsa, bunun məsuliyyəti ona aid olur və maraqlı şəxslər qanunvericiliyə olan etimada əsaslana bilməzlər.

Bununla belə, normanın dili çox açıqdırsa və vətəndaş həmin normanı irəli sürdüyü şəkildə anlamaqda ağlabatan davranıbsa, onun qanunvericiliyə olan etimadı da qorunmalıdır. Lakin maraqlı şəxs normanın inzibati orqana verdiyi diskresion səlahiyyəti bilməyibsə və ya onu səhv anlayıbsa, belə halda maraqlı şəxsin etimad hüququ qorunmayacaqdır.

3. Etimad hüququnun qorunması ilə bağlı inzibati praktikaya, qanunvericiliyə və məhkəmə təcrübəsinə etimadı yaranma əsaslarına və təqdim etdikləri qoruma sferasına görə hansı fərqlər ola bilər?

Etimadın yaranma əsasları hər bir halda eynidir, amma tətbiq şərtləri fərqli ola bilər. Tətbiqindəki şərtlərdə olan fərqlilik yuxarıda göstərilib, tətbiq etmə əsasında olan eynilik isə qanunçuluq prinsipi, hüquqa etibar və hüquqi sabitlik prinsipindən irəli gəlir. Həm məhkəmələr, həm qanunvericilik, həm də inzibati orqanlar idarə olunanlar üçün hakimiyyəti, dövləti və publik hüququ təmsil edir; belə ki bu təsnifatı hakimiyyətlər bölgüsünü də bənzətmək mümkündür. Konstitusion rejimdə hakimiyyət daşıyıcılarının hüquqa uyğun davrandıqları qəbul olunur və onlardan da belə davranmaları gözlənilir; maraqlı şəxsin etimad hüququnun qorunması əsası da məhz bu amildə yatır.

4. Termin olaraq “inzibati praktika” anlayışı

İnzibati praktika anlayışı İİHQ-da bir neçə maddəsində zikr olunur, onu əsas tənzimləyən maddə bəlkə də həmin qanunun 12-ci maddəsidir; lakin həmin maddə onu daha çox dolayı tərzdə dilə gətirir və tənzimləyir. Bununla belə inzibati praktika anlayışını tənzimləyən maddələr arasında digər maddələri də, o cümlədən qanunçuluq prinsipini, proporsionallıq prinsipini, qanunun bir çox maddələrini göstərmək mümkündür.

Qanunun belə kompleks tənzimləməsi olduqda, hüquq doqmatikasının da vasitəsilə “inzibati praktika” anlayışını ortaya qoymaq zərurəti yaranır, çünki sırf İİHQ-nun 12-ci maddəsi ilə inzibati praktikanın tətbiqinin şərtlərini izah etmək mümkün deyil.

Əvvəla onu qeyd edək ki, inzibati praktikanın olması zəruridir və onun mənbəyi də, bərabərlik prinsipi qədər hüquqi sabitlik prinsipidir. İcra hakimiyyəti orqanları (hakimiyyət səlahiyyətlərini tətbiq edən istənilən orqan daxil olmaqla) qanunların icrasını təmin edir və qanunlar mühüm faktiki hallara eyni qaydada tətbiq olunmalıdır, bu da konstitusion tələbdir. Avropa İnsan Haqları Məhkəməsi müxtəlif qərarlarında hüquq normasına dair tələbləri ortaya qoyarkən, onun “təxmin oluna bilən” olmasının vacibliyini vurğulayır, bu da hüquq normasının necə tətbiq olunacağını əvvəlcədən təxmin edilə bilməsini tələb edir. Digər tərəfdən qanunçuluq prinsipi, inzibati səlahiyyətlərin yalnız qanuni əsasl, və verilən qanuni məqsəd istiqamətində (bir çox hallarda bu ictimai maraqların qorunması məqsədidir) tətbiqini tələb edir, qanunçuluq prinsipinin publik hüquqdakı tətbiqinin səbəbləri də özbaşınalığın qarşısını almaq, vətəndaş hüquqlarına əsassız müdaxilələrin qarşısını almaqdır.

Bu baxımdan inzibati praktika institutuna belə bir tərif vermək mümkündür: inzibati orqanların inzibati fəaliyyəti həyata keçirmələri sırasında qanunçuluq və ictimai maraqların qorunması və təmin edilməsi prinsiplərinə əsaslanan, qanunvericiliyin ayrı-ayrı hallarda eyni meyarlar üzrə vahid tətbiqini nəzərdə tutan davranış sistemidir.

İnzibati praktikanı 2 ayrı səlahiyyət növü baxımından da fərqləndirmək lazımdır – qapalı səlahiyyətlərin icrasında və diskresion səlahiyyətlərin icrasında olan inzibati praktika baxımından. Təbii ki, inzibati praktikanın vacibliyi və nisbətən genişliyi diskresion səlahiyyətlərin varlığında həyata keçirilə bilir. Bununla belə, qapalı səlahiyyətlərin icrasında da inzibati praktika fərqli formada yarana bilər – belə ki qapalı səlahiyyətlərin icrasında da hansı faktların mühüm, hansılarının isə mühüm olmaması ilə bağlı inzibati orqanların yenə də qiymətləndirmə sərbəstliyi mövcud olur.

İnzibati praktika formalaşanda, inzibati fəaliyyətə hakim olan prinsiplər bir başa inzibati praktikanın hüquqilik şərtlərinə də tətbiq olunacaq. Əvvəlcə onu qeyd edək ki, qanuni səlahiyyətin mövcud olmasından sonra, inzibati praktikanın məqsədi ictimai maraqların (geniş mənada), müvafiq qanunlarda göstərilən sahəvi məqsədlər və tələbatların (dar mənada ya da xüsusi ictmai maraq) təmin olunmasından ibarət olmalıdır. Digər ümumi şərt, tətbiq olunan vasitələrdə mütənasiblik prinsipinə hörmət edilməsidir; burada konstitusion və qanuni hədlər birbaşa nəzərə alınmalıdır.

Burdan çıxan bir başqa məna da ondan ibarətdir ki, inzibati praktikada əsas cəhət kimi “eyni tərzdə aktlar” görünməyə bilər. Yerinə görə bu, diskresion səlahiyyətlərin “eyni meyarlara görə tətbiqi” formasında qarşımıza çıxacaq.

5. İnzibati praktikanın neçə müddət sonra, hansı qərarlarla formalaşacağı məsələsi

Bizi maraqlandıra biləcək bir digər sual, İnzibati orqanın hansı təcrübəsi, fəaliyyətini artıq inzibati praktika kimi götürə biləcəyimizdir. İnzibati orqanlar praktika yaradan qərarlarını xüsusi hüquqi mexanizmlər vasitəsilə, yoxsa ümumi qaydaya uyğun qəbul edirlər?

Qanunun 12-ci maddəsinin tətbiqi baxımından, eyni mühüm hallara aid neçə inzibati akt qəbul olunduğu təqdirdə inzibati praktikanın formalaşdığını demək çətindir, bəlkə zərurət də deyildir. Daha əvvəl qeyd olunduğu kimi, qapalı səlahiyyətlərin icrasında belə fərqli hadisələrdə fərqli mühüm hallar ortaya çıxa biləcəyinə görə, əsas olan eyni cür 5 ya da 10 qərarın alınması deyil. Əsas məsələ qanunun eyni meyarlara görə tətbiqidir. Məsələn, kiçik və orta sahibkarlığın qorunması və inkişafı ilə bağlı aparılan inzibati fəaliyyətin bilinən məqsədləri var – sahibkarın dəstəklənməsi, rəqabətin inkişafı, dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi, işyerlərinin artırılması, daxili istehsalın gücləndirilməsi, eyni zamanda istehlakçı hüquqlarının qorunması vs. Bütün bu məqsədlər tarazlı şəkildə tətbiq və təmin olunmalıdır. Odur ki, xırda və orta sahibkarlara kreditlərin ayrılmasına gəldikdə, burada müvafiq inzibati orqan bəzi sahələrə üstünlük verib sırf o sahələrə kredit ayıra bilər, gələn il dəyişən iqlim şərtlərinə görə isə başqa bir sahəyə üstünlük verə bilər. Burada hallar dəyişə bilər, amma halların MÜHÜMLÜYÜNÜ şərtləndirən meyarlar əslində eynidir, eyni qalır.

İnzibati orqanların inzibati praktika yaradan qərarları xüsusi mexanizm vasitəsilə qəbul oluna biləcəyi kimi, belə olmaya da bilər. Məsələn Dövlət başçısı Fərman qəbul etməklə, ya da DVX Rəisi Əmr vasitəsilə sahibkarlıq subyektlərinin yoxlanılmasına məhdudiyyətlər gətirə bilər; bu xüsusi mexanizm rolunu oynayır. Lakin istənilən inzibati orqan öz səlahiyyətlərini qanunvericiliyə uyğun olaraq düzgün tənzimləyərək icra etməli və inzibati praktikanı formalaşdırmalıdır. Başqa bir sözlə qanunvericilyin düzgün icrası zərurəti özü-özlüyündə inzibati praktikanın yaranmasına gətirib çıxarır.

6. İnzibati praktikanın mövcudluğunun müəyyən edilməsi məsələsi 5-ci suala dair təqdim olunan mülahizə

İnzibati praktikanı müəyyən etmək hüquq tətbiq edənlərin vəzifəsidir. Ümumiyyətlə birinci növbədə bunu inzibati orqanlar özləri müəyyən etməlidir və hər hansı qanun normasını tətbiq edəndə onun düzgün, məqsədinə uyğun və mütənasiblik qaydasında tətbiqinin şərtlərini araşdıraraq tətbiq etməlidir.

İnzibati akt və hərəkətlə razılaşmayan maraqlı şəxslər də inzibati şikayətləri ya da məhkəmə şikayətlərini təqdim edərkən inzibati davranışı və inzibati praktikanı araşdırırlar. Məhkəmələr inzibati praktikanı müxtəlif vasitələrlə öyrənə bilərlər, lakin bunun üçün bir qayda olaraq başlamış çəkişməli məhkəmə icraatı olmalıdır. İnzibati praktikanı (onla aid məlumatı) məhkəmədə tərəflər özləri təqdim edə bilər, məhkəmə bunu müəyyən etməyə imkan verən sorğuları inzibati orqana göndərə bilər; bunu araşdırmaq məhkəməninin “ex officio” vəzifəsidir.

7. İnzibati praktikanın yaradılması, yenilənməsi və dəyişdirilməsinin qaydası; məhkəmələrin rolu

Bu sualın cavabı ümumi qaydada qismən yuxarıda verilib, bununla belə xüsusilə diskresion səlahiyyətləin tətbiqi və İPM-nin 73 və 74-cü maddəsninin tətbiqi baxımından izah olunmalıdır.

İnzibati hüquqa dair qanunvericiliyin necə tətbiq olunacağını müəyyən etmək hüququ son instansiya kimi məhkəməyə aiddir. Odur ki, qanun doğru tətbiq edilmirsə və inzibati praktika qanunvericilikdə nəzərdə tutulan bəzi şərtləri təmin etmirsə, məhkəmələr bunun hüquqa zidd olduğunu müəyyən etməli və inzibati orqanlar da öz praktikasını buna görə dəyişdirməlidir.

İstisna olaraq, inzibati orqana diskresion səlahiyyətlətin verildiyi hallarda “ictimai marağın” nədən ibarət olduğunu ona bildirməkdir; o mənada ki, hakimiyyətlər bölgüsü prinsipinə hörmət kimi, inzibati orqana qiymətləndirmə sərbəstliyi verildiyi hallarda məhkəmələr artıq hansı həll yolunun ictimai maraqları daha yaxşı təmin elədiyinə dair qərarlar verməməlidir, inzibati orqana yol göstərməməlidir. İnzibati məhkəmələr hər bir halda “məqsədə uyğunluq” yoxlamasını apara bilməz, onların yoxlaması ancaq “hüquqa uyğunluq” meyarına görə aparılır.

Bununla belə, diskresion səlahiyyətlərin düzgün (hüquqa uyğun) tətbiq edilib-edilmədiyini inzibati məhkəmələr yoxlamalıdır, amma bu yoxlama daha məhdud bir yoxlamadır. Diskresion səlahiyyətlərin tətbiqi zamanı məhkəmələr sadəcə İİHQ 14-cü maddəsinə ya da İPM-nin 74-cü maddəsinə uyğunluğu deyil, həm də konstitusion prinsiplərə və hədlərə uyğunluğu yoxlayır, alınan inzibati aktın proporsional olub-olmadığını yoxlayır (qapalı səlahiyyətin tətbiqində proporsionallığı yoxlamaq o qədər də aktual olmaya bilər). Burada yanaşma belədir: diskresion səlahiyyətinin tətbiqində ictimai marağın təmin edildiyi mübahisəli ya da şübhəli görülürsə, inzibati orqanın seçiminə yenə də üstünlük tanınır; ancaq inzibati orqanın seçimi açıqca ictimai maraqlara zidd olduğu hallarda məhkəmələr hüquqa ziddiyəti müəyyən edə bilərlər (qeyd etdiyimiz kimi məhkəmələr inzibati orqanların fəaliyyəti üzərində məqsədə uyğunluq yoxlaması apara bilməz).

Hüquqi dövlət prinsipinə və Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına hörmət göstərən və ona uyğun fəaliyyət göstərən inzibati orqanlar, inzibati məhkəmələrin qərarlarını öz fəaliyyətində mütləq nəzərə almalıdır. Lakin inzibati orqanlar inzibati praktikalarında müvafiq dəyişiklik etməmələri halında, onu mübahisələndirmək, bununla bağlı müvafiq inzibati iddia qaldırmaq imkanları mürəkkəb və məhdud olacaqdır; belə ki məhkəmənin müvafiq göstərişlərinə uyğun gəlməyən hər bir inzibati aktla bağlı maraqlı şəxslər iddia qaldırmalı olacaqlar.

Burada Azərbaycan Respublikasında hələ inkişafda olan və müzakirə olunmayan “inzibati məhkəmə qərarlarının hüquqi nəticələri və onun bənzər hallara tətbiq olunub-olunmaması məsələsinə” toxunmaq mümkündür. İnzibati məhkəmənin qərarları sadəcə tərəflərə aid olmamalıdır; çünki inzibati hüquq statusları obyektiv mahiyyətdədir və şəxsdən – şəxsə dəyişmir, bir şəxsi konkret statusa aid edir, ya da onun statusunu dəyişdirir, sonlandırır və s. Məsələn, tələbənin aldığı təqaüd məbləği qanunvericilikdə göstərilir və o fərqlənə bilməz və ya hərbi xidmətdən möhlət almanın şərtləri şəxsdən-şəxsə dəyişmir və hər kəsə eyni qaydada tətbiq olunur. Bu səbəblə, xüsusilə, Fransa inzibati hüquq nəzəriyyəsi və praktikasında inzibati məhkəmə çəkişmələri “actio popularis” mahiyyətində olur, inzibati məhkəmələrin qərarları bənzər statusda olanlar üçün də tətbiq oluna bilir; belə yanaşma inzibati praktikanın da oturuşmasına birbaşa müsbət təsir göstərir.

8. Qanunsuz və ya qanuni əlverişli inzibati aktların ləğvi zamanı dövlət və ictimai maraqlar ilə fərdi maraqların balansının müəyyən edilməsi

İnzibati fəaliyyət hər bir halda fərdi maraqlar ilə ictimai maraqlar arasında tarazlığı qorumalıdır və konstitusion və digər hədlər nəzərə alınmaqla fərdi maraqlar ictimai maraqlara, ictimai maraqlar da fərdi maraqlara qurban verilmələlidir. Bununla belə, inzibati faəliyyət ictimai idarəetmə sahəsində həyata keçirildiyinə görə, daha çox çoxluğun/ictimai maraqları üstün tutulur, lazımi hallarda fərdi maraqlar kompensasiya edilir. Buna ən yaxşı misal xüsusi mülkiyyətin dövlət ehtiyacları üçün özgəninkiləşdirilməsidir.

Qanunsuz əlverişli inzibati aktlar ləğv edilərkən, maraqlı şəxsin vicdanlı olması şərtilə onun legitim etimadı qorunmalıdır və o məruz qaldığı zərərlər ona ödənməlidir. Bu zərər mənəvi zərəri və əldən çıxmış faydanı ehtiva etməyə bilər. Bununla belə qanunsuz İA-ın qəbulu zamanı yaranmış hüquqi nəticə dövlət və ictimai maraqları, digər şəxslərin qanuni maraqlarını pozmursa, o ləğv olunmaya da bilər, belə ki buna dair qərarı İO verəcəkdir. Qanunsuz inzibati akt ləğv ediləndə ləğv etmə qərarı geriyə şamil olunur.

Qanuni inzibati aktlar mahiyyətçə ümumiyyətlə ləğv edilmir, əksinə hüquqi nəticə yaradan yeni bir inzibati akt qəbul olunur və onun qüvvəsi də geriyə şamil olunmur. Yeni inzibati aktın qəbulu qanunda göstərilən şərtlərin yaranmasını tələb edir, əlavə bir şərt də “qazanılmış hüquqlara hörmət” prinsipini pozmamaqdır. Belə ki qanunvericiliyə uyğun əldə edilmiş hüquq varsa, sonrakı qanunvericilik dəyişikliyi bu hüququ aradan qaldıra bilməz.

İctimai maraqlarla fərdi maraqların arasında tarazlığın qorunmasının meyarına gəldikdə, burada “qorunan hüquqi məqsəd” nəzərə alınmalıdır və heç birini pozmadan bir həllə nail olunmalıdır. Mümkün olduğu qədər qanunvericilik bunun tənzimlənməsini aparmalıdır. Məsələn hərbi vəziyyət zamanı vətəndaşların əlində olan nəqliyyat vasitələrin istifadəsinə görə dövlət ödəniş etməlidir mi, nə vaxt, nə qədər? Tarazlığın qorunması bu formada ortaya çıxa bilər: nəqliyyat vasitəsinə zərər vurulubsa ödənilməlidir, ödəniş dərhal olmaya bilər, vətəndaş əldən çıxmış faydanı istəyə bilməz, ödəniş başqa qaydada əvəzləşdirilə bilər.

9. Qanunsuz və ya qanuni əlverişli inzibati aktların ləğvində müddət məsələsi

Hüquqda iddia müddətlərinin tətbiqi “hüquqi sabitlik”, “hüquqdan sui-istifadəyə yol verilməməsi” kimi prinsiplərlə şərtləndirilir. Uzun müddət ərzində mövcud olan qanunsuz hüquqi statusun üzərinə digər hüquqi statuslar inşa oluna bilər və ilkin hüquqi statusun ləğv edilməsi digər hüquqi statusların da ləğvinə səbəb ola bilər, bu da öz növbəsində “hüquqa etibar” prinsipini zədələyər. Bu səbəblə qanunsuz inzibati aktların ləğvinin də maksimal bir müddəti olmalıdır və bu müddət İİHQ 67.6 və 67.7 istisna olmaqla, qəbul olunduğu tarixdən etibarən ən çox 10 il təşkil edə bilər. Fransa hüququnda etibarslızlıq halları istisna olmaqla, qanunsuz inzibati aktların ləğvi ən çox 5 il ərzində mümkündür.

Fərhad Mehdiyev

Vəkillər Kollegiyasının üzvü, professor