Etimad hüququnun qorunması prinsipinin inzibati icraatda tətbiqinin hüquqi əsasları

Etimad hüququnun anlayışı.

Azərbaycan Respublikası İnzibati İcraat haqqında qanunun 13.1-ci maddəsinə əsasən İnzibati orqanların inzibati praktikasına fiziki və ya hüquqi şəxslərin etimadı qanunla qorunur.

Türkiyə Cümhuriyyətininin inzibati hüquq ədəbiyyatlarda etimad hüququ haqlı gözlənti prinsipi olaraq təsbit edilmişdir. Oğurlu etimad hüququnun qorunması prinsipinə aşağıdakı formada tərif vermişdir:

“Fərdin hüquqa uyğun olmaq şərtilə, inzibati orqana, dövlət qulluqçularının öz vəzifələrini yerinə yetirərkən öz səlahiyyətləri daxilində etdikləri əməliyyat və hərəkətlərin, hüquqi açıqlamaların, götürdükləri öhdəliklərin və ya davam edən praktikanın hüquqi müəyyənlik əsası ilə özünə də tətbiq ediləcəyinə dair gözləntisi” [ 22, s. 221-222 ].

Boz isə etimad hüququna aşağıdakı formada tərif vermişdir:

“Etimad hüququ fərdin inzibati orqana olan güvəninin, bəzi hallarda müvafiq müzakirə mühitində prosessual müdafiə ilə, bəzi hallarda maraqlı şəxsə inzibati orqana qarşı öz xeyrinə aktın qəbul edilməsini tələb etmək imkanının tanındığı əsas müdafiə ilə təmin edilən, bəzi hallarda isə təzminat yolu ilə qarşılanan mənfəət əldə etmək gözləntisidir”. [ 11, s. 24 ].

Yıldırım isə etimad hüququna fərdin inzibati orqanın davamlılıq təşkil edən praktikasına güvənərək müəyyən istiqamətdə inzibati aktın qəbul ediləcəyinə gözləntisi olaraq tərif vermişdir. [ 28, s. 463 ].

İngilis hüququnda etimad hüququnun yalnız inzibati orqanın öhdəliklərindən doğa biləcəyi qəbul edilir. [ 23, 130 ]. Alman ədalət mühakiməsi isə 1956-cı ildən etibarən etimad hüququnun qorunmağa layiq olan hüquqi prinsip kimi tətbiq etməkdədir [ 34, s. 203 ]. Almaniya Konstitusiya Məhkəməsi və Ali İnzibati Məhkəməsi də sabit məhkəmə təcrübələri ilə etimad hüququnun qorunması prinsipini hüquqi dövlətin tələbi kimi qəbul etdiklərini ortaya qoymuşdur [ 43, s. 886 ].

Türkiyə Cümhuriyyəti Konstitusiya Məhkəməsinin 2010-cu il tarixli Qərarında etimad hüququ qorunmağa layiq hüquq olmasının zərurəti qeyd edilmişdir:

“...Digər tərəfdən yarım ştatda işləyənlərin bu vəziyyətlərinin ən azı ik illik dövrü əhatə etdiyi düşüncəsi ilə universitetdən kənar sərbəst fəaliyyətlərini planlaşdırdıqları, iqtisadi və sosial həyatlarını bu şərtləri qabaqcadan nəzərdə tutmaq əsası ilə müəyyən etdikləri aydındır. Qanunda əldə edilən statusun işçilər üçün qazanmış hüquq kimi qiymətləndirilməsi mümkün olmasa da, qanunda nəzərdə tutulan müddət baxımından qanuni gözləntiyə sahib olduqları, bu gözləntinin hüquqi müəyyənlik və proqnozlaşdırıla bilmə prinsipləri baxımından qorunmasının qəbulu lazımdır...”[ 6 ].

Danıştayın E.2016/12036, K.2020/3578 saylı qərarına əsasən göstərilmişdir ki, “...ancaq inzibati orqanın qanunsuz inzibati aktına inanaraq təhsilinə davam edən və müddətin sonunda müvəffəqiyyətlə məzun olan iddiaçının aldığı bu təhsilin sonunda diplom alacağına dair etimadının olması mübahisəsizdir...”.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin “Dövlət qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 22.7-1-ci maddəsinin hərbi qulluqçuların, xüsusi rütbəli şəxslərin və dövlət qulluqçularının pensiyası ilə əlaqədar xidmət müddətinin (qulluq illərinin) hesablanması qaydasına münasibətdə şərh edilməsi ilə bağlı Bakı İnzibati Məhkəməsinin müraciətinə dair” 26 yanvar 2026-cı il tarixli Qərarında etimad hüququna dair aşağıdakı mövqe göstərilmişdir:

“... “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 67.6-cı maddəsində göstərilən hallar olmadıqda güzəştli şərtlərlə pensiya təyin edilmiş hərbi qulluqçuların və xüsusi rütbəli şəxslərin pensiya ödənişinin dayandırılması Konstitusiyanın 12, 16 və 38-ci maddələrində təsbit edilmiş Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi və sosial təminat hüququna dair müddəaların, habelə vətəndaşların etimad hüququnun qorunması prinsipinin pozulması ilə nəticələnə bilər. Bu baxımdan, güzəştli şərtlərlə pensiya təyin edilmiş hərbi qulluqçular və xüsusi rütbəli şəxslərlə bağlı məsələ etimadın qorunması prinsipi əsasında qiymətləndirilməlidir. Belə ki, həmin şəxslər məhz dövlət orqanlarının qərarlarına və hərəkətlərinə etimad etmiş, bir dövlət orqanı məlumat vərəqini göndərmiş, digəri isə məlumat vərəqində hər hansı qanunsuzluq olmadığını qəbul edərək pensiya təyinatı aparmaqla müəyyən müddət ödəmələri həyata keçirmişdir. Nəzərə alınmalıdır ki, inzibati orqanların sözügedən hərəkətləri səbəbindən şəxslər pensiyaya çıxmaq kimi həlledici qərarı qəbul etmiş, həyatlarını tamamilə fərqli istiqamətdə planlaşdırmış, eləcə də onların əvvəlki işlərinə bərpası mümkünsüz vəziyyətə gəlmişdir...”.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin X.Mustafayevanın şikayəti üzrə 2021-ci il 19 noyabr tarixli Qərarı isə müəyyən etmişdir ki, inzibati hüququn təməl prinsiplərindən olan etimadın qorunması prinsipinin mahiyyətinə görə, maraqlı şəxs inzibati akta etibar etmək, inzibati orqanın davranışını, qəbul etdiyi aktı qanunauyğun və düzgün hesab etmək, məzmununa uyğun davranmaq və ona etimad göstərmək haqqına malikdir. Qüvvədə olan qanunvericilik, hətta bəzi hallarda və müəyyən şərtlər çərçivəsində şəxsin etimadının qorunmasının publik maraqlara nisbətdə “üstünlüyünü” təsbit etmişdir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 15-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair” 10 dekabr 2024-cü il tarixli Qərardadında isə etimad hüququ ilə bağlı aşağıdakı mövqe göstərilmişdir:

“...Nəzərə almaq lazımdır ki, bir tərəfdən inzibati orqan eyni faktiki hallara və hüquqi əsaslara söykənən işlər üzrə qərarların qəbuluna dair özünün formalaşdırdığı hüquq tətbiqi praktikasına bağlıdır, digər tərəfdən isə fiziki və ya hüquqi şəxsin həmin praktikanın ona da tətbiq olunacağına dair əsaslı (legitim) gözləntiləri və həmin praktikaya etimadı yaranır. Şəxsin etimad hüququ yalnız inzibati orqanların davranışının proqnozlaşdırılmasının mümkün olduğu hallarda təmin oluna bilər. Belə proqnozlaşdırma isə inzibati orqanların inzibati, yəni hüquq tətbiqi praktikasına və bu praktikanın davamlılığına bağlıdır. Maraqlı şəxs onun müraciətinin inzibati praktikaya uyğun olaraq həll edilmiş oxşar işlərə analoji qaydada həll olunacağını əvvəlcədən bilmək və proqnozlaşdırmaq imkanına malik olmalıdır. Şəxsə belə imkan məhz bərabər yanaşma, ardıcıl davranma və etimadın qorunması prinsipləri vasitəsi ilə yaradılır...”.

Etimad hüququnun qorunması prinsipi inzibati orqanların bəyanatlarına və ya onlarda müəyyən gözləntilər yaradan digər davranışlarına qarşı yaranmış əsaslı etimadın qorunmasını tələb etmək hüququ verir [ 56, s. 128 ].

Yuxarıdakı təriflərin məzmunundan da göründüyü kimi etimad hüququnun qorunması üçün ilk növbədə çıxış nöqtəsi lazımdır. Yəni ortada etimad doğuran fakt (vəziyyət) olmalıdır. Etimad doğuran fakt (vəziyyət) qismində isə maraqlı şəxslərdə haqlı gözləntilər yaradan inzibati orqanın davranışları nəzərdə tutulur.

Alman inzibati hüquq sahəsində etimad hüququnun qorunması 1976-cı ildə etimad hüququnun qorunması prinsipi xüsusilə inzibati aktların geri götürülməsi və ləğvi ilə bağlı müddəalarla geniş şəkildə tənzimlənmişdir. Etimad hüququnun qorunması inzibati aktların ümumiyyətlə ləğv edilə bilmədiyi hallarda mövcuddur. Bu ilk növbədə qanuna uyğun və əlverişli inzibati aktlara aiddir. Bu aktların keçmişə təsirlə geri götürülməsi tamamilə istisna olunur. Gələcəyə istiqamətli ləğv isə yalnız Almaniya İnzibati İcraat haqqında Qannun 49.2-ci maddəsində göstərilən hallarda mümkündür.

Fransa hüququ Alman hüququndan fərqli olaraq ümumi etimadın qorunması prinsipini tanımır, hətta Avropa hüququ təsiri ilə formalaşan confiance légitime anlayışı belə bu günə qədər fransız hüquq sistemində nə normativ aktlarda, nə də məhkəmə təcrübəsində sistemli şəkildə qəbul edilməmişdir. Lakin bu, vətəndaşın inzibati aktların ləğvində heç bir qorunmasının olmadığı demək deyil. Fransız inzibati hüququnda əsas fərq ondadır ki, Alman hüququ fərdin hüquqlarının müdafiəsinə yönəldiyi halda, Fransada inzibati fəaliyyətin əsas məqsədi dövlətin ictimai vəzifələrinin (interêt général) yerinə yetirilməsidir [ 55, s.198 ].

Bu yanaşma məhkəmə sisteminə də təsir göstərir:

1. Almaniyada inzibati məhkəmələr əsasən subyektiv hüquqların müdafiəsinə yönəlir,
2. Fransada isə inzibati məhkəmələr daha çox obyektiv nəzarət funksiyası daşıyır [ 55,s. 84 ].

Buna görə də inzibati orqanların səhvlərini düzəltmək üçün aktlarını geri götürməsi ümumilikdə legitim hesab olunur [ 52, s. 30 ]. Lakin bu səlahiyyət hüquqi təhlükəsizlik (sécurité juridique) ilə məhdudlaşdırılır [ 58, s. 849 ]. Bu balans Fransada qanunla deyil, əsasən Conseil d’État məhkəmə təcrübəsi ilə formalaşdırılmışdır [ 58, s. 850 ]. Hüquq yaradan aktlara daha güclü qoruma verilir. Conseil d’État tərəfindən qəbul edilən droit acquis (qazanılmış hüquqlar) doktrinasına görə bu hüquqlar geri alına bilməz. Beləliklə, vətəndaşın etimadı keçmişə təsir edən sabitlik kimi qorunur və bu halda aktın həm keçmişə, həm də gələcəyə təsir edən şəkildə ləğvi istisna edilir. Lakin bu konsepsiyada əsas problem “hüquq yaradan akt” anlayışının qeyri-müəyyənliyidir. Hələ 1900-cü ildə Planiol belə qeyd etmişdir:

“Heç kim qazanılmış hüququ qaneedici şəkildə tərif edə bilməmişdir [ 60, s.221].

Etimad hüququnun qorunması prinsipinin ilk istinadlardan biri 1957-ci ildə Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsinin Algera və digərləri işin verilmiş qərarlarında yer alır. Bu işdə Məhkəmə qeyd etmişdir ki, subyektiv hüquqlar yaradan inzibati aktların geri götürülməsi məsələsi üzv dövlətlərin hüquq doktrinasında və məhkəmə təcrübəsində tanınmış inzibati hüquq problemi olsa da, Müqavilədə bu barədə xüsusi müddəa yoxdur. Buna görə də Məhkəmə hüquq boşluğuna yol verməmək üçün bu məsələni üzv dövlətlərin hüquq sistemlərində qəbul edilmiş qaydaları nəzərə alaraq həll etməlidir. Lakin bu işdə müvafiq inzibati aktların hüquqa zidd olması səbəbilə wohlerworbene Rechte, yəni qazanılmış hüquq və buna bağlı etimad vəziyyəti tanınmamışdır. Buna görə də hansı hallarda etimadın qorunmasının tətbiq olunacağı məsələsi tam aydınlaşdırılmamışdır. Bunun əvəzində Məhkəmə hüquqa zidd inzibati aktların ən azından ağlabatan müddət ərzində geri götürülə biləcəyini qəbul etmişdir.

Əgər ictimai və fərdi marağın balanslaşdırılması nəticəsinə maraqlı şəxsin həqiqətən də qorunmağa layiq etimada əsaslandığı müəyyən edilərsə, inzibati orqan bunu nəzərə almalıdır.

Etimad hüququnun mövcudluğunun yoxlanılması aşağıdakı sxem üzrə aparılmalıdır:

1. Etimad faktı;

2. Etimad üçün əsasın mövcudluğu;

3. Etimad hüququnun qorunmasının tətbiqi;

4. Hüquqi nəticə-etimad hüququnun müdafiəyə layiqliyi.

Bu yanaşmanın məqsədi etimadın müdafiəsini hüquq dövlətinin ümumi və abstrakt prinsipindən çıxarıb daha praktik və tətbiq edilə bilən hala gətirməkdir. Eyni zamanda, hüquqi əhəmiyyətli etimadı sadəcə sosial gözləntilərdən ayırmaq üçün normativ bir sistem qurulur.

Prinsipin İngilis hüququnda ilk tətbiqi Alman hüququndan təxminən on üç il sonra baş vermişdir. İlk tətbiq 1969-cu il “Schmidt v. Secretary of State for Home Affairs” işində olmuşdur. Bu işdə İngiltərəyə müəyyən müddətlik icazə ilə daxil olan əcnəbinin həmin müddət ərzində ölkədə qalmasına icazə veriləcəyinə dair “haklı gözlənti”yə sahib olduğu və bu icazə vaxtından əvvəl geri alındıqda ona dinlənilmə imkanı verilməli olduğu qeyd edilmişdir. [ 30, s. 238; 49, s. 146-147 ]. Konkretdə icazə müddəti artıq bitdiyi üçün məhkəmə haklı gözləntinin mövcudluğunu qəbul etməmiş, lakin Lord Denning qeyd etmişdir ki, əgər icazə müddət bitməmiş geri alınsaydı, həmin şəxsin dinlənilmə hüququndan irəli gələn haklı gözləntisi olardı. [ 49, s.147 ].

İngilis hüququ doktrinasında da etimad hüququnun qorunması hüquq dövlətinin əsas tələbləri olan proqnozlaşdırıla bilmə, hüquqi sabitlik və bərabərlik prinsipləri ilə bağlıdır. Eyni zamanda bu prinsipin qorunması, yalnız vətəndaşların deyil, inzibati orqanın öz legitimliyinin də güclənməsi kimi qiymətləndirilir. [ 28, s. 181 ].

Ayanoğlu isə ölkəmizdə kifayət qədər formalaşmadığını qeyd etdiyi bu anlayışı belə izah edir: “İnzibati orqanın keçmiş təcrübələrinə uyğun şəkildə davranacağı, inzibati akt və hərəkətləri həyata keçirəcəyi barədə şəxslərdə yaranan haqlı gözlənti və etimadın, ümumi normativ akt və ya fərdi akt vasitəsilə əks istiqamətdə dəyişdirilməsi hallarında qorunmasına dair anlayışdır.” [ 10, s. 181 ].

Forsyth etimad hüququ anlayışının İngilis hüququ ilə Avropa hüququ arasında qarşılıqlı təsir nəticəsində meydana gəldiyini [ 30, s.241 ], Ten Berge-Wıddershoven və Monıka, anlayışın kökünün İngilis və Amerika hüquq sistemlərində uzun müddətdir tətbiq olunan sabitlik-uyğunluq prinsipindən qaynaqlandığını [ 44, s. 426 ] ifadə etmişdir. Doktrinada hakim mövqe anlayışın İngilis və Avropa İttifaqı hüququnda tətbiqindən əvvəl Alman hüququnda etimadın qorunması (vertrauensschutz) anlayışı ilə istifadə edildiyi istiqamətindədir. [ 45, s. 42; 30, s. 242-243; 53, s. 1077; 46, s. 641]

“Bhatt Murphy” işində LAWS LJ və SEDLEY LJ birbaşa tərif vermədən haqlı gözləntini aşağıdakı kimi üç kateqoriyaya ayırmışdır [ 39, s. 146-147 ]

1. Şəkli haqlı gözləntinin məlum forması. Əgər inzibati orqan açıq şəkildə təsirə məruz qalan və ya məruz qalması ehtimal olunan şəxsləri nəzərə almağı vəd etmişdirsə, o halda təbii olaraq onları nəzərə almalıdır.

2. Maddi haqlı gözlənti. Əgər inzibati orqan açıq şəkildə, dəyişiklik nəticəsində ciddi şəkildə təsirlənəcək bir qrup və ya konkret şəxs üçün mövcud praktikanı qoruyub saxlamağı vəd etmişdirsə, o zaman həmin vədinə sadiq qalmalıdır.

3. Şəkli haqlı gözləntinin inkişaf etmiş-törəmə forması. Əgər inzibati orqan heç bir açıq vəd olmadan, açıq şəkildə və əhəmiyyətli dərəcədə, onun həyata keçirilməsinə və davamlılığına ağlabatan şəkildə güvənmək hüququ olan xüsusi şəxs və ya qrupu təsir edən bir praktika formalaşdırmışdırsa, o zaman dəyişiklik etməzdən əvvəl bu vəziyyəti nəzərə almalıdır.

Rowe haqlı gözləntini “inzibati orqaın bir öhdəliyi və ya uzun müddət davam edən təcrübəsinə güvənərək, fərdlərin bir maraq və ya mənfəətə yönəlmiş nəticəyə nail ola biləcəklərini ümid etmələri” kimi ifadə etmişdir. [ 41 ].

Haqlı gözləntinin inzibati hüquqda hüququn ümumi prinsipi kimi qəbul edilməsi yalnız fərdlərin mənafeyinə deyil, eyni zamanda ciddi şəkildə inzibati orqanın da mənafeyinə xidmət edir. Schønberg bu müddəanı üç istiqamətdə izah etmişdir: [ 42, s. 25 ].

1. Birincisi, əgər inzibati orqanın heç bir sanksiya tətbiq edilmədən bəyanlarından geri dönmək azadlığı olarsa və ya geri dönərsə, onun etibarlı kimi qəbul edilməsi mümkün deyildir. Haqlı gözləntilərin qorunması səlahiyyətli orqanlara etimadı təmin edir və bunun müqabilində fərdlərin də idarəetmədə iştirakı, birlikdə hərəkət etməsi və uyğun davranması təşviq olunur.

2. İkincisi, gözləntilərin puça çıxmasının yaradacağı məsuliyyətdən yayınmaq məqsədilə dövlət qulluqçularının daha düzgün və keyfiyyətli məlumat verməsi təmin edilir.

3. Üçüncüsü, haqlı gözləntilərin qorunması siyasətlərin çox ani şəkildə dəyişdirilməməsini tələb edir. Siyasət dəyişikliyindən təsirlənən şəxslərə xəbərdarlıq edilməli və ya keçid tədbirləri görülməlidir. Bu vəziyyət eyni zamanda fərdlərin inzibati orqan ilə əməkdaşlığını və qaydalara riayət etməsini artırır.

Qazanılmış hüquq və etimad hüququnun müqayisəsi.

Qazanılmış hüquq ilə etimad hüququ arasındakı oxşarlıqlar aşağıdakılardır:

1. Qazanılmış hüquq ilə etimad hüququ arasındakı əsas oxşarlıq ondan ibarətdir ki, hər iki anlayış hüquqi təhlükəsizliyin təmin edilməsinə xidmət edir.

2. Hər iki anlayışla bağlı yaranan mübahisələrdə hakim hər bir konkret hadisənin xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq şərtlərin mövcud olub-olmadığını ayrıca qiymətləndirir. Bu hal inzibati məhkəmələrin funksional xarakterindən irəli gəlir.

3. Qazanılmış hüquq, etimad hüququnun əsasını təşkil etdiyinə görə bu iki anlayış arasında əlaqə mövcuddur.

4. Hər iki anlayış əsasən bir tərəfli inzibati aktlar nəticəsində meydana çıxır. Bununla belə, etimad hüququnun ikitərəfli aktlardan da yaranması mümkündür.

5. Qazanılmış hüquq yalnız hüquqa uyğun hallarda mövcud ola bilər. Mübahisəli olmaqla yanaşı, etimad hüquqnunun da hüquqa uyğun bir tələbə əsaslandığı hallarda qoruna biləcəyi qeyd edilməkdədir. [ 40, s. 291 ].

6. Hər iki anlayışın nəzəri əsasını hüquqi dövlət prinsipi təşkil edir.

Qazanılmış hüquqlara hörmət prinsipi hüququn ümumi prinsiplərindən biri olub, hüquqi müəyyənlik (təhlükəsizlik) prinsipinin bir nəticəsidir. Qazanılmış bir hüquqdan bəhs edilə bilməsi üçün bu hüququn, yeni qanundan əvvəl qüvvədə olan qaydalara görə bütün nəticələri ilə faktiki olaraq əldə edilmiş olması lazımdır. Qazanılmış hüquq, şəxsin olduğu statusdan doğan, onun baxımından qətiləşmiş və fərdi xarakterə çevrilmiş hüquqdur. Bir statusa bağlı olaraq gələcəyə yönəlmiş, gözlənilən hüquqlar isə bu xüsusiyyətdə deyildir. Qanunlarda edilən dəyişikliklər qazanılmış hüquqlara təsir etmədiyi və hüquqi müəyyənliyi pozmadığı müddətcə bu dəyişikliklərin hüquqi dövlət prinsipinə zidd olduğu iddia edilə bilməz.

Qazanılmış hüquq və etimad hüququ arasındakı fərqlər aşağıdakılardır:

1. Qazanılmış hüquq hüquqi cəhətdən qorunabilən mərhələyə çatmaq üçün tamamlanmış əməliyyat və ya vəziyyətlərin mövcud olmasını tələb edir. Başqa sözlə, qazanılmış hüquqdan danışmaq üçün tamamlanmış hüquqi əməliyyatın və ya vəziyyətin olması vacibdir. [ 26, s. 101 ]. Haqlı gözlənti isə tamamlanmamış əməliyyat və ya vəziyyətlərdə də vətəndaşların hüquqlarının hüquqi müdafiəsini tələb edən prinsipdir.

2. Qazanılmış hüquq əslində özəl hüquq institutu olması baxımından inzibati hüquqda məhdud tətbiq sahəsinə malikdir. [ 8, s. 45; 22, s. 108; 27, s. 6; 33, s. 4 ].

3. Qazanılmış hüquq geriyə şamil olunmama prinsipinin nəticəsi ikən, haqlı gözlənti hüquqi sabitlik və hüquqi təhlükəsizlik prinsiplərinin təzahürüdür.

4. Haqlı gözlənti anlayışı qazanılmış hüquqa nisbətən daha geniş tətbiq və təsir dairəsinə malikdir. [ 30, s. 242-243 ].

5. Qazanılmış hüququn mövcud olduğu hər halda haqlı gözlənti də mövcuddur, lakin haqlı gözləntinin mövcud olduğu hər halda qazanılmış hüquqdan danışmaq mümkün deyildir.

6. Qazanılmış hüquq şəxsin statusundan doğaraq artıq tam formalaşmış və şəxsi tələb hüququna çevrilmiş bir hüquq olduğu üçün keçmişə istiqamətli qoruma təmin edir. Haqlı gözlənti isə həm keçmişə, həm də gələcəyə yönəlmiş, hələ tam formalaşmamış hüququn yaranacağına dair gözləntini də əhatə edir. [ 24, s. 49 ].

7. Haqlı gözlənti qazanılmış hüquqa nisbətən daha çevik və geniş anlayışdır. [ 45, s. 46 ].

8. Qazanılmış hüquq daha sabit və mütləq xarakter daşıdığı halda, haqlı gözlənti ictimai maraq tələb etdikdə məhdudlaşdırıla və ya aradan qaldırıla bilən daha elastik bir hüquqi müdafiə mexanizmidir. [ 45, s. 46 ].

Əgər maraqlı şəxs praktikanın dəyişəcəyini qabaqcadan bilirdisə və ya köhnə praktika qeyri-müəyyən idisə və yeni tənzimləməni zəruri edirdisə, bu zaman qorunmağa layiq etimad mövcud olmur. Maraqlı şəxsin etimadı qorunmağa layiq hesab edilsə belə, əgər aparılan qiymətləndirmə nəticəsində yeni tənzimləməni nəzərdə tutan ictimai marağın fərdi maraqdan üstün olduğu müəyyən edilərsə, həqiqi geriyə qüvvə tətbiq edilir. Lakin bu zaman ictimai maraq mütləq şəkildə və aşkar dərəcədə üstün olmalıdır.

Etimad hüququnun əsasını təşkil edən inzibati praktikanın sabitliyi və davamlılığı anlayışları.

Etimad hüququnun əsasını inzibati sabitlik prinsipi təşkil edir. Sosial, texniki, mədəni və texnoloji inkişaflar hüquq qaydalarının da bu inkişaf və dəyişikliklərə uyğun olmasını zəruri edir. Lakin bu zəruri dəyişiklik də daxil olmaqla hüquq qaydalarının tez-tez və qeyri-iradi (özbaşına) şəkildə dəyişdirilməsi hüquqi sabitliyi və hüquqi təhlükəsizliyi zədələyir. Hüquqi sabitlik zədələndikdə fərdlərin öz vəziyyətlərini planlaşdırması çətinləşir. Bu səbəbdən şəxslərin hüquqlarından istifadə etməsini çətinləşdirən, onları qeyri-müəyyənlik içində yaşamağa məcbur edən, hüquqi statuslarının hər an dəyişə biləcəyi qorxusu yaradan normativ və fərdi qərarların hüquqi sabitliyi pozmayacaq şəkildə qəbul edilməsi hüquq dövlətinin zəruri tələbidir. [ 35, s. 388 ].

İnzibati sabitlik bir neçə ölçüyə malikdir. Bu prinsip yalnız inzibati öhdəlikdən irəli gələn etimad hüququnun təmin edilməsini hədəfləmir. Eyni zamanda inzibati orqanın diskresion səlahiyyətini müəyyən edilə bilən ölçülərlə balanslaşdırmağa da kömək edir. İnzibati sabitlik prinsipinin bu balanslaşdırıcı funksiyası qanunilik prinsipindən qaynaqlanır. İnzibati sabitlik prinsipinin tətbiqi qanunilik prinsipinin də zədələnməsinin qarşısını alır. [ 44, s. 427 ]. İnzibati təcrübəyə çevrilmiş tətbiqlərin üstün ictimai maraq olmadan dayandırılması və ya şəxslər arasında fərqli tətbiqlərin həyata keçirilməsi inzibati sabitlik prinsipinə ziddir. [ 27, 40 ]. Bundan əlavə, inzibati sabitlik anlayışının zaman içində inzibati sabitlik kimi dərk edilməsi göstərir ki, hüquq qaydaları dəyişən şəraitə uyğunlaşacaq qədər çevik, lakin fərdlərin həyat planlarını pozmayacaq dərəcədə davamlı olmalıdır. [ 20, s. 199 ].

İnzibati sabitlik doktrinada əsas etibarilə iki mühüm istiqamətdə özünü göstərdiyi qəbul edilir. Birincisi, inzibati orqanların yerleşmiş (davamlı) tətbiqatlarının davam etdirilməsi yolu ilə inzibati akt və ya hərəkətlər nəticəsində yaranmış maddi və hüquqi vəziyyətlərin qorunmasına xidmət etməsidir. İnzibati orqanın həyata keçirdiyi fəaliyyətlər nəticəsində hüquqi və faktiki nəticələr yaranır və bu nəticələrin sabit saxlanılması hüquqi təhlükəsizlik və etimad baxımından zəruri sayılır. Bu səbəbdən inzibati fəaliyyət nəticəsində formalaşan hüquqi vəziyyətlərin tanınması və qorunması inzibati sabitlik prinsipinin əsas funksiyalarından biri kimi qəbul edilir. İnzibati sabitlik prinsipinin ikinci mühüm funksiyası ictimai xidmətlərin davamlı və nizamlı şəkildə göstərilməsinin təmin olunmasıdır. Prinsipə görə ictimai ehtiyacların vaxtında və düzgün qarşılanması üçün dövlət xidmətləri fasiləsiz və sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir. Bu, cəmiyyətin ehtiyaclarının effektiv şəkildə təmin olunmasına imkan yaradır. Bununla yanaşı, inzibati sabitlik prinsipinin mütləq və dəyişməzlik kimi başa düşülməsi düzgün deyil. Çünki bu cür yanaşma inzibati orqanın çevikliyini məhdudlaşdıra bilər və dəyişən sosial şəraitə uyğunlaşmanı çətinləşdirə bilər. Əslində prinsipin məqsədi inzibati orqanın tamamilə dəyişməz qalması deyil, əksinə, sabitliklə çeviklik arasında balansın qorunmasıdır. Beləliklə, inzibati orqan həm davamlılıq təmin etməli, həm də yeni ehtiyaclara uyğun şəkildə öz fəaliyyətini yeniləyə bilməlidir.

İnzibati sabitlik prinsipi isə ictimai xidmətlərin davamlı göstərilməsindən daha çox inzibati orqan tərəfindən qəbul edilən qərarların sabit və ardıcıl olması ilə bağlı bir anlayışdır. Məsələn, bu prinsipə görə inzibati qərarların müəyyənlik və proqnozlaşdırıla bilmə prinsiplərinə uyğun olması, qazanılmış hüquqlar və ya haqlı gözləntilər kimi hüquqi institutları zədələməməsi tələb olunur. İctimai xidmətin davamlılığı prinsipi yalnız zaman baxımından deyil, həm də məzmun və intensivlik baxımından davamlılığı tələb edir. Buna görə, ictimai xidmət formal olaraq davam etsə də, məzmun baxımından sabitlik təmin olunmazsa, inzibati sabitlik prinsipi zədələnə bilər.

İnzibati orqanın ictimai xidmətinin davamlılığı prinsipi bəzən ictimai xidmətin təmin edilməsi üçün inzibati orqan tərəfindən əvvəlki qərarların və ya siyasətlərin dəyişdirilməsini də zəruri edə bilər. Bu isə fərdlərin inzibati qərarların sabitliyinə olan etimadını zədələyə bilər. Lakin inzibati sabitlik prinsipi inzibati qərarların heç vaxt dəyişdirilməməsi mənasını daşımır. İctimai xidmətin davamlılığı baxımından inzibati qərarın dəyişdirilməsi zəruri ola bilər, lakin burada əsas məsələ bu dəyişikliklərin tətbiqi zamanı fərdlərin hüquqlarına riayət olunmasıdır. [ 17, s. 200 ]. Yəni ictimai xidmətin davamlılığı prinsipi dəyişiklikləri tələb edə bilər, inzibati sabitlik prinsipi isə bu dəyişikliklərin ədalətli, proqnozlaşdırıla bilən və hüquqi təhlükəsizliyi pozmayacaq şəkildə həyata keçirilməsini təmin edir.

İnzibati orqanın praktikasının davamlılığı isə inzibati orqanın statusunda baş verən dəyişiklik nəticəsində əvvəlki statusda mövcud olan inzibati aktların qüvvəsinin saxlanmasını və bu aktlardan irəli gələn məsuliyyətin yeni statusdakı inzibati orqana keçməsini ifadə edir. [ 18, s. 306 ], İnzibati orqanın praktikasının davamlılığı prinsipi yalnız hüquqi statusu dəyişdirilən inzibati orqan üçün deyil, həm də ləğv edilən inzibati orqanlar üçün keçərlidir.

İnzibati orqanın praktikasının davamlılığı inzibati məhkəmə icraatında da nəzərə alınmalı olan məsələdir. Məsələn, Türkiyə Cümhuriyyəti Danıştayı bir qərarında Mersin Bələdiyyəsinin Böyükşəhər Bələdiyyəsinə çevrilməsi nəticəsində yaradılan alt pillə rayon bələdiyyələrinin inzibati orqanın praktikasının davamlılığı prinsipi əsasında əvvəlki bələdiyyədən qalan borclardan müəyyən nisbətlərdə məsul tutulmalı olduğuna qərar vermişdir. Qərarda göstərilmişdir:

“...İnzibati orqanın bütövlüyü və davamlılığı prinsipi qarşısında, Mersin Bələdiyyəsinin Böyükşəhər Bələdiyyəsinə çevrilməsi və üç alt səviyyə ilçe bələdiyyəsinin yaradılmasından sonra, Mersin Bələdiyyəsinin 3986 saylı qanunun keçici 1-ci maddəsi çərçivəsindəki borclarından müəyyən nisbətlərdə alt səviyyə bələdiyyələrinin məsul tutulmasında qanuna ziddiyyət yoxdur...”. [ 15 ].

Türkiyə Cümhuriyyəti Danıştayıın başqa bir qərarında isə bələdiyyə sərhədləri daxilində olan bir daşınmaz əmlakla bağlı məhkəmə prosesi davam edərkən həmin ərazinin başqa bir bələdiyyə sərhədlərinə daxil edilməsi halında, iddiaçının inzibati orqanın praktikasının davamlılığı əsasında yeni bələdiyyəyə yönəldilərək prosesin davam etdirilməli olduğunu bildirmişdir. Həmin qərarda aşağıdakı kimi göstərilmişdir:

“...İş materillarının araşdırılması nəticəsində məlum olur ki, ... kəndi, ... ərazisində yerləşən daşınmaz əmlak üzərində layihədən kənar tikinti işlərinin cavabdeh inzibati orqan tərəfindən müəyyən edilməsi nəticəsində iddia predmetini təşkil edən söküntü qərarı qəbul edilmişdir. Daha sonra Side Bələdiyyəsinin yaradılması ilə həmin sahə adı çəkilən bələdiyyənin sərhədləri daxilinə daxil edilmişdir. Lakin inzibati orqanın praktikasının davamlılığı prinsipi baxımından, bələdiyyə sərhədləri daxilində olan bir daşınmaz əmlakın yeni yaradılmış bələdiyyənin ərazisinə daxil edilməsi nəticəsində tikinti icazəsi baxımından artıq həmin bələdiyyənin nəzarətinə tabe olması, eyni daşınmaz əmlak üzərində tikinti qanunvericiliyinə zidd tikinti səbəbilə əvvəlki inzibati orqan tərəfindən qəbul edilmiş qərarın hüquqi qüvvəsini itirməsi mənasına gəlmədiyindən, inzibati məhkəmə tərəfindən iddianın tərəfi kimi Side Bələdiyyə Başçılığı göstərilməklə mahiyyəti üzrə qərar verilməli olduğu halda əks istiqamətdə qərar qəbul edilməsi düzgün hesab edilməmişdir.” [ 14 ].

Bu baxımdan inzibati praktikanın davamlılığı və inzibati praktikasının sabitliyi anlayışları nə qədər əlaqəli olsalar da, fərqlidirlər. İnzibati orqanın praktikasının davamlılığı hüququ statusu dəyişən inzibati orqanlarının bütün hüquq və öhdəliklərinin yeni hüquqi şəxsə keçməsini və ya inzibati orqanın ləğvi zamanı bu prosesin hüquqi nəticələrinin əvvəlcədəm müəyyən edilməsini tələb edir. İnzibati orqanın praktikasının sabitliyi isə inzibati fəaliyyətlərin sabitliyi ilə bağlıdır.

Alman hüququnda etimad hüququnun qorunması prinsipi.

Alman inzibati hüququnda haqlı gözlənti anlayışının qarşılığı kimi qəbul edilən etimad hüququnun qorunması prinsipi ilə əldə olunması gözlənilən hüquqi faydalar əvvəllər bone fide anlayışı çərçivəsində qarşılanmağa çalışılırdı. Lakin yaxşı niyyət anlayışının xüsusi hüquqa aid olması, ictimai hüququn mahiyyətinə daha uyğun olan haqlı gözlənti prinsipinin içtihadlara daxil olmasına səbəb olmuşdur. Bundan əlavə, fundamental hüquqların qorunması və mütənasiblik (ölçülülük) prinsiplərinin inkişafında Alman hüququnun təsiri, özünü haqlı gözlənti prinsipinin inkişafında da göstərmişdir.

Alman hüququnda mövcud olan etimad hüququnun qorunması anlayışı həm legam patere quam fecisti, yəni öz qoyduğun qaydaya əməl et prinsipindən, həm də droit acquis, yəni qazanılmış hüquq anlayışından daha genişdir. Çünki legam patere quam fecisti qaydasının tətbiqi üçün əvvəlcədən yazılı hüquq normasına ehtiyac vardır. Etimad hüququnun qorunması prinsipinin tətbiqi üçün isə yazılı normanın mövcud olması tələb edilmir. Tam mənada hüququn əldə olunmadığı hallarda, başqa sözlə qazanılmış hüquqdan bəhs oluna bilməyən məsələlərdə belə, etimad hüququnun qorunması prinsipi ilə qorunmanın təmin edilməsi mümkündür. [ 30, s. 242-243 ].

Etimad hüququnun qorunması anlayışı Alman hüququnda inzibati aktların sərbəst şəkildə geri alınması prinsipi (der Grundsatz der freien Widerrufbarkeit von Verwaltungsakten) nə qarşı bir reaksiya olaraq meydana çıxmışdır. Etimadın qorunması mənasını ifadə edən etimad hüququnun qorunması prinsipi, mütənasiblik prinsipi kimi, Alman hüquq doktrinasının Avropa İttifaqında şərh olunması nəticəsində İngilis hüququnun da bir hissəsinə çevrilmişdir. Lakin bu prinsipin məzmununun İngilis hüquq doktrinasındakı anlayışdan fərqləndiyi də bir həqiqətdir. [ 40, s. 117 ].

Alman hüququnda mövcud olan etimad hüququnun qorunmasının anlayışı hər zaman haqlı gözlənti prinsipi ilə tam üst-üstə düşmür. O, bəzi hallarda qazanılmış hüquqları da əhatə edən daha geniş məzmuna malikdir. [ 36, s.94 ].

Haqlı gözləntinin qorunması Alman hüququ baxımından qiymətləndirildikdə, RENNERT-in fikrincə, üç əsas sualın cavablandırılması tələb olunur: [ 57, s. 42 ].

1. 1. İlk növbədə vətəndaşın gözləntisinin həqiqətən haqlı olub-olmaması və hüquqi müdafiəyə layiq sayılıb-sayılmaması müəyyən edilməlidir. Çünki hər bir gözlənti haqlı hesab edilmir və hüquqi müdafiəyə ehtiyac duymur.
   2. Əgər etimad həqiqətən qorunmağa layiqdirsı, ikinci mərhələdə qərar qəbul edən orqanın mövcud hüquqi vəziyyəti dəyişdirmək istəyib-istəmədiyi araşdırılmalıdır. Bu isə adətən dəyişiklik edilməsini tələb edən ictimai maraq ilə fərdin mənafeyi arasında balansın və müqayisənin aparılmasını zəruri edir.
   3. Fərdlərin qanunvericilikdəki dəyişikliyi qəbul etməli olduqları halda, üçüncü sual ondan ibarətdir ki, hüquqi vəziyyətin davam edəcəyinə güvənərək hərəkət etmiş şəxslərin məruz qaldıqları zərərlər kompensasiya edilməlidirmi? Başqa sözlə, hüquqi vəziyyətin dəyişdirilməsi nəticəsində yaranan zərərlərin ödənilməsi üçün dövlətin təzminat məsuliyyətinin olub-olmaması müəyyən edilməlidir.

İnzibati orqanın qəbul etdiyi qərarın sərbəst şəkildə ləğv edilməsini məhddulaşdıran ilk məhkəmə qərarı 1892-ci ildə Prussiya Ali İnzibati Məhkəməsi tərəfindən qəbul edilmiş qərardır. Özünə yaşayış icazəsi verilmiş iddiaçı krallığın sərhədləri daxilində biznes açmış və ev tikdirmişdir. Xarici vətəndaş olan iddiaçının bu icazəsi bir il sonra ləğv edilmişdir. Qaldırılmış iddia üzrə Ali Məhkəmə belə qənaətə gəlmişdir:

“...Hər nə qədər yaşayış icazəsi ilə yaranmış hüquqi vəziyyət istənilən vaxt, hətta illər sonra belə aradan qaldırıla bilsə də, verilmiş icazəyə etibar edərək evlərini tikən sahibkarın bir il keçdikdən sonra bu sərmayələrin nəticəsiz qalmasına səbəb olmaq, evləri sökməyə məcbur etmək və ya yaşayış yeri ilə bağlı münasibətlərini yenidən tənzimləmək üçün böyük məbləğdə vəsait ödəməyə məcbur edilməsi son dərəcə ciddi hüquqi qeyri-müəyyənlik və hüquqi təhlükəsizliksizlik nəticəsi doğuracaqdır...”

Məhkəmə qərarlarında etimad hüququnun qorunması prinsipini təsbiti.

Berlin Ali İnzibati Məhkəməsinin 1956-cı il tarixli, DVB I, s. 503 saylı qərarına nəzər yetirək:

“...Daxili işlər üzrə senator (Innensenator) tərəfindən Qərbi Berlində yaşadığı təqdirdə ona müəyyən sosial yardımlar göstəriləcəyi bildirilən bir qadın Şərqi Berlindən Qərbi Berlinə köçmüşdür. İlk illərdə vəd edildiyi kimi sosial yardımlardan yararlanmasına icazə verilən qadın sonradan qanuni şərtlərin mövcud olmadığı əsas gətirilərək bu yardımlardan məhrum edilmişdir. Bundan əlavə, ona əvvəllər ödənilmiş sosial yardımların da geri qaytarılması tələb olunmuşdur. Məhkəmə vurğulamışdır ki, göstərilən sosial yardımların hüquqi əsası olmasa belə, qadın həmin qərarın hüquqa zidd olduğunu bilmədiyinə görə bu qərara etibar etməkdə haqlı olmuşdur...”.

Federal İnzibati Məhkəmə həmin qərardan etibarən ardıcıl şəkildə belə mövqe tutmuşdur ki, qanuna zidd olaraq şəxslərə fayda təmin edən inzibati aktların ləğvi məsələsində:

1. hüquqa zidd inzibati aktın aradan qaldırılmasında mövcud olan ictimai maraq;

2. şəxsin həmin inzibati akt əsasında əldə etdiyi vəziyyətin qorunmasına yönəlmiş etimad marağı birgə qiymətləndirilməlidir. İnzibati aktın ləğvinə yalnız ictimai marağın daha üstün olduğu hallarda yol verilə bilər. [ 54, s. 6 ].

Berlin Ali İnzibati Məhkəməsi sözügedən qərarında aşağıdakı hüquqi mövqeyi formalaşdırmışdır: [ 54, s. 6 ].

1. 1. Şəxslərə fayda verən inzibati qərarın qüvvədə olan qanunvericiliyə zidd olması səbəbindən aidiyyəti inzibati orqan tərəfindən ləğv edilə biləcəyini nəzərdə tutan ümumi qəbul olunmuş hüquq prinsipi mövcud deyildir.
   2. Şəxslərə fayda təmin edən və onlara qorunmağa layiq hüquqi mövqe qazandıran inzibati qərarın ləğvi yalnız daha üstün ictimai marağın mövcud olduğu hallarda mümkündür.

Baden-Vürtemberq Əyalət Sosial Məhkəməsinin 05.10.2011-ci il tarixli, Az. L 12 AS 3830/11 ER-B saylı qərarına nəzər salaq:

İddiaçı 2005-ci ildən etibarən dörd uşağı ilə birlikdə dolanışığını təmin etmək məqsədilə dövlətdən sosial yardım alırdı. Ailənin Frayburq şəhərində birlikdə yaşadığı və kirayə haqqı dövlət tərəfindən ödənilən 103,7 kvadratmetrlik mənzilin kirayə haqqı modernizasiya işlərindən sonra 700 avrodan 1000 avroya yüksəlmişdir.

Sosial yardımı təqdim edən inzibati orqan yaşayış xərclərinin öz baxımından uyğun olmadığını bildirərək beş nəfərlik ailə üçün maksimum 590,10 avro məbləğində kirayə haqqının ödənilə biləcəyini iddiaçıya məlumat vermiş və ondan yaşayış xərclərini azaltmasını tələb etmişdir. İnzibati orqan 29 avqust 2007-ci il tarixində bu tələbini yenidən təkrarlamışdır.

21 oktyabr 2009-cu il tarixində cavabdeh inzibati orqan iddiaçıya yeni maksimum kirayə məbləğini (beş nəfər üçün 626,85 avro) bildirmiş və yenidən xərclərin azaldılmasını tələb etmişdir.

İddiaçı mənzil axtarışı istiqamətində göstərdiyi səyləri sübut edən sənədləri 26 sentyabr 2009-cu il, 7 dekabr 2009-cu il və 14 iyun 2010-cu il tarixlərində aidiyyəti inzibati orqana təqdim etmişdir.

Bunun üzərinə inzibati orqan son olaraq 15 sentyabr 2010-cu il tarixli məktubu ilə 1 oktyabr 2010-cu il – 31 mart 2011-ci il dövrünə aid kirayə xərclərini faktiki məbləğ əsasında ödəməyi qəbul etmişdir.

23 sentyabr 2009-cu il tarixində iddiaçı cavabdeh inzibati orqana müraciət edərək dəyirmi masa görüşlərində izah edildiyi kimi altı aylıq müddət ərzində dörd sübutun təqdim edilməsinin kifayət edib-etmədiyini soruşmuşdur. İnzibati orqan 29 oktyabr 2009-cu il tarixli məktubunda bunu təsdiqləmişdir.

14 dekabr 2010-cu il tarixində iddiaçı inzibati orqana əlavə sübutlar təqdim etmişdir.

Digər tərəfdən, inzibati orqan 8 mart 2011-ci il tarixli məktubla iddiaçıya 1 aprel – 30 sentyabr 2011-ci il dövründə yalnız müəyyən edilmiş maksimum kirayə məbləğini ödəyəcəyini bildirmişdir.

Etiraz nəticəsiz qaldıqdan sonra iddiaçı 27 iyul 2011-ci il tarixində Frayburq Sosial Məhkəməsinə müraciət edərək cavabdeh inzibati orqanın kirayə haqqını faktiki məbləğ əsasında ödəməsinə dair müvəqqəti təminat tədbiri (ehtiyati tədbir) tətbiq edilməsini tələb etmişdir.

22 avqust 2011-ci il tarixində məhkəmə inzibati orqanın kirayə haqqını müvəqqəti olaraq faktiki məbləğ üzrə ödəməsinə qərar vermişdir.

Məhkəmə qərarında belə əsaslandırma vermişdir:

“...İnzibati orqan öz məktubunda bildirmişdir ki, iddiaçı yaşayış xərclərini azaltmaq istiqamətində səy göstərdiyini sübut edən dörd sənəd təqdim etdiyi halda, maksimum müddət daha altı ay uzadılacaqdır. Təqdim olunan sübutların yetərsiz hesab edildiyini göstərən hər hansı əlamət mövcud deyil. İddiaçının sonradan təqdim etdiyi sübutlar da əvvəlkilərdən fərqlənmədiyinə görə, iddiaçıda hüquqi müdafiəyə layiq etimad (haqlı gözlənti) formalaşmışdır...”

Həmçinin həmin qərarda göstərilən mövqeyə əsasən inzibati orqanın uzun müddət ərzində formalaşdırdığı inzibati təcrübə onun özü üçün də bağlayıcı xarakter daşıyır. Əgər inzibati orqan illər sonra yaşayış xərclərinin azaldılması istiqamətində göstərilən səylərin sübut edilməsi məsələsində daha sərt siyasət tətbiq etmək istəyirsə, o zaman maraqlı şəxsləri bu barədə əvvəlcədən məlumatlandırmalı və onlara yeni şərtlərə uyğun davranmaq imkanı verməlidir. Bu qərar Alman inzibati hüququnda etimad hüququnun qorunması prinsipinin inzibati praktika və uzunmüddətli inzibati davranışlardan da yarana biləcəyini göstərən mühüm nümunələrdən biri hesab olunur. İnzibati orqan özünün uzun müddət tətbiq etdiyi praktikanı qəfil dəyişdirə bilməz. Əgər dəyişiklik ediləcəyi halda isə bundan təsirlənən şəxslərə əvvəlcədən məlumat verməli və yeni şəraitə uyğunlaşmaları üçün ağlabatan müddət tanımalıdır.

R. v. Liverpool Corporation, ex parte Taxi Fleet Operators' Association” qərarında isə Liverpul Bələdiyyə Şurası taksi operatorlarına qanun dəyişənədək taksi lisenziyalarının sayını artırmayacağı barədə vəd vermiş, lakin sonradan operatorlarla məsləhətləşmədən və onlara mövqelərini bildirmək imkanı yaratmadan bu vəddən imtina edərək lisenziyaların sayını artırmışdır. Məhkəmə qərara gəlmişdir ki, inzibati orqanın əvvəlcədən verdiyi təminatdan təsirlənən şəxslərə söz və müdafiə hüququ vermədən geri dönməsi ədalətli davranış prinsipinə ziddir. Buna görə də bələdiyyənin qərarı ləğv edilmişdir. Bu qərar haqlı gözləntilərin, xüsusilə də prosessual (formal) haqlı gözləntilərin qorunması sahəsində mühüm presedent hesab olunur və göstərir ki, inzibati orqanlar verdikləri vədlərə əsaslı ictimai maraq olmadan və maraqlı şəxsləri dinləmədən əməl etməmək hüququna malik deyillər.

Hüquq dövlətində inzibati orqanın fəaliyyətini ardıcıl və maraqlı şəxslər tərəfindən əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən olması tələb olunur. Proqnozlaşdırıla bilmə üçün isə ilk növbədə qaydaların və tətbiqlərin məqbul dərəcədə aydın və anlaşılan olması zəruridir. Bu vəziyyətin mütləq mənada həyata keçirilməsi mümkün olmasa da, proqnozlaşdırıla bilmənin təmin edilməsi qaydaların şərh edilməsi mərhələsində bu şərhə əsaslıq təşkil edəcək qaydaların məqsədinə uyğun və sağlam şəkildə istifadə olunmasına, bu şəkildə qəbul edilən qərarlarda və həmin qərarların tətbiqi baxımından sabitliyin əldə edilməsinə bağlıdır.

İnzibati orqanın mövcud praktikası inzibati orqanın fəaliyyətində sabitliyin və ardıcıllığın təmin edilməsi ilə yanaşı, həm də bərabərlik prinsipinin də həyata keçirilməsində də mühüm yer tutur. Belə ki, Azərbaycan Respublikası İnzibati İcraat haqqında Qanunun 12.4-cü maddəsinə əsasən inzibati orqan diskresion səlahiyyətləri eyni üsulla və eyni qaydada həyata keçirməyə borcludur. Bu müddəa diskresion səlahiyyətlərin icrası ilə bağlı mövcud inzibati praktikanın dəyişdirilməsini istisna etmir. Bu isə inzibati orqanın obyektiv qaydlalar qəbul etməsi və qəbul etdiyi qaydalara ilk növbədə özünün qeyd-şərtsiz əməl etməsinin təminati kimi çıxış edir. İnzibati orqanın haqlı səbəb olmadan öz qayda və tətbiqlərindən kənara çıxması mövcud praktikaya zidd hesab olunur.

Doktrinada da bərabərlik prinsipinin həyata keçirilməsi üçün inzibati orqanın mövcud praktikaya uyğun davranmalı olduğu qəbul edilir.

Etimad hüququnun qorunması prinsipinin digər mühüm funksiyası isə maraqlı şəxslərin inzibati orqan ilə mübahisələrini birbaşa məhkəməyə daşımalarının azalmasına xidmət etməsidir. Maraqlı şəxslərin inzibati orqanın hüquqa uyğun davranacağına olan inamı, həmçinin hüquqa zidd halların inzibati mexanizmlərlə aradan qaldırılacağına dair gözləntini gücləndirir. Bu isə nəticədə məhkəmə orqanlarının iş yükünü azaldır və ədalətə daha sürətli çıxışı təmin edir.

Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin 2-1(102)-1842/2023 saylı 15.12.2023-ci il tarixli *** Qərarında göstərilən mövqe isə aşağıdakı formadadır:

“...Şəxsin etimad hüququ yalnız inzibati orqanların davranışının proqnozlaşdırılmasının mümkün olduğu hallarda təmin oluna bilər. Belə proqnozlaşdırma isə inzibati orqanların inzibati, yəni hüquq tətbiqi praktikasına və bu praktikanın davamlılığına bağlıdır. Maraqlı şəxs onun müraciətinin inzibati praktikaya uyğun olaraq həll edilmiş oxşar işlərə analoji qaydada həll olunacağını əvvəlcədən bilmək və proqnozlaşdırmaq imkanına malik olmalıdır. Şəxsə belə imkan məhz bərabər yanaşma, ardıcıl davranma və etimadın qorunması prinsipləri vasitəsi ilə yaradılır. İnzibati orqanlar özlərinin praktikalarında hamıya münasibətdə bərabər yanaşmanı və ardıcıl münasibəti təmin edəcək qaydada davranmalıdırlar. Hər hansı dövlət xidməti müxtəlif səbəblərdən qanunsuz olaraq göstərilmişdirsə, inzibati orqanlar ilk növbədə həmin qanunsuzluğun aradan qaldırmasına yönəlmiş hərəkətlər etməli, eləcə də məsələyə münasibətdə özlərinin sonrakı praktikalarını dəyişdirdiklərini göstərməklə bu halı aşkar nümayiş etdirməlidirlər. Bu qaydada hərəkət etməyərək əvvəlki təcrübəyə uyğun davranmaqda davam etdikdə, inzibati orqanlar eyni hallara əsaslanan sonrakı müraciətləri həll edərkən bərabərlik və etimadın qorunması hüququnun tələblərini nəzərə almalıdır. İnzibati orqanların inzibati praktikası həm də onların özlərinin müstəqil olaraq formalaşdırdığı, yaxud məhkəmə qərarları əsasında formalaşmış hüquq tətbiqi praktikası kimi fərqləndirilə bilər. Əgər hər hansı məsələ üzrə mübahisə məhkəmə çəkişməsi nəticəsində həll edilmişsə, eyni faktiki hallara və hüquqi əsaslara söykənən sonrakı mübahisələrdə inzibati orqan özünün praktikasını həmin qərarın məzmununa uyğunlaşdırmaqla formalaşdırmağa borcludur. Nəzərə alınmalıdır ki, inzibati orqanın məhkəmə qərarına əsaslanan inzibati (hüquq tətbiqi) praktikasının dəyişdirilməsi üçün ya həmin məhkəmə qərarı hüquqi qüvvəsini itirməli və ya sonradan həmin məsələyə münasibətdə yeni məhkəmə təcrübəsi formalaşmalı, yaxud da məhkəmə qərarının əsasında duran maddi-hüquqi əsaslar dəyişməlidir...”.

İnzibati hüquq ədəbiyyatında etimad hüququ anlayışını ifadə etmək üçün haqlı gözlənti ifadəsinin istifadə edildiyi müşahidə edilir. Həmçinin doktrinada qanuni gözlənti ifadəsinə üstünlük verən müəlliflər də vardır. [ 13, s. 101 ]. Qanuni gözlənti anlayışı isə daha çox mülkiyyət hüququnun qorunmasına dair işlərdə istifadə edilir. Bu baxımdan qeyd edə bilərik ki, gözlənilən hüquq ifadəsi daha çox xüsusi hüquqda istifadə olunan, hər iki tərəfin xüsusi hüquq subyekti olduğu münasibətlərdə əldə edilməsi ümid olunan hüquq mənasını verən bir ifadədir. Gözlənilən hüquq şəxsin əmlakına daxil olacağı gözlədiyi mənfəətlər üçün istifadə edilməkdədir. [ 22, s. 225-226 ]. İnzibati hüquq ədəbiyyatında isə haqlı gözlənti ifadəsinin digərlərinə nisbətən daha çox istifadə olunduğu müəyyən edilmişdir.

İlk növbədə maraqlı şəxsin inzibati orqanın əvvəlki praktikasının davam edəcəyinə olan etimadının qorunmağa layiq olub-olmadığı aydınlaşdırılmalıdır. Çünki hər etimad əsaslı deyil və qorunmağa layiq hesab olunmur. Əgər etimad qorunmağa layiqdirsə, ikinci mərhələdə inzibati orqanın bu səbəbdə mövcud praktikada etmək istədiyi dəyişiklikdən imtina etməli olub-olmaması yoxlanılmalıdır. Bu, bir qayda olaraq, maraqlı şəxsin inzibati orqanın əvvəlki praktikasının saxlanmasındakı fərdi marağı ilə dəyişiklikdəki ictimai marağın balanslaşdırılması predmetidir. İkinci mərhələnin nəticəsinə görə maraqlı şəxs inzibati orqanın mövcud praktikasındakı dəyişikliyə dözmək məcburiyyətində qalarsa, üçüncü mərhələdə əvvəlki praktikanın davam edəcəyinə inanaraq hərəkət etmək nəticəsində dəyişmiş zərərə görə kompensasiya tələb edilə biləcəyi nəzərdən keçirilməlidir.

Sübhan Əliyev

Bakı Dövlət Universitetinin “Konstitusiya hüququ” kafedrasının professoru, hüquq elmləri doktoru

Lalə Məmmədli

Bakı Dövlət Universitetinin “Konstitusiya hüququ” kafedrasının doktorantı, Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasının müəllimi

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

Azərbaycan dilində

1. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi. (2023, 15 dekabr). 2-1(102)-1842/2023 saylı qərarı.
2. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi. (2024, 10 dekabr). “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 15-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair qərardadı.
3. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi. (2026, 26 yanvar). “Dövlət qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 22.7-1-ci maddəsinin hərbi qulluqçuların, xüsusi rütbəli şəxslərin və dövlət qulluqçularının pensiyası ilə əlaqədar xidmət müddətinin (qulluq illərinin) hesablanması qaydasına münasibətdə şərh edilməsi ilə bağlı Bakı İnzibati Məhkəməsinin müraciətinə dair qərarı.
4. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi. (2021, 19 noyabr). X. Mustafayevanın şikayəti üzrə qərarı.
5. Əliyev, S. (2024). İnzibati Prosessual Məcəllənin kommentariyası. Elm və Təhsil.

Türk dilində

6. Anayasa Mahkemesi. (2010, 16 Temmuz). 5947 sayılı Üniversite ve Sağlık Personelinin Tam Gün Çalışmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un bazı hükümlerinin iptali istemiyle açılan davada verdiği karar (Esas No: 2010/29, Karar No: 2010/90).
7. Akyıldız, A. (2008). Danıştay ve hukuk devleti. Hukuk Devleti: Hukuki Bir İlke Siyasi Bir İdeal içinde (ss. 15-42). Adalet Yayınevi.
8. Akyılmaz, B., Sezginer, M., & Kaya, C. (2014). Türk idare hukuku (Genişletilmiş ve Güncellenmiş 5. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
9. Altındağ, H. (2010). Yürürlükte olan yasalara ve idari düzenleyici işlemlere güvenden kaynaklanan haklı beklenti kavramı ve korunması (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
10. Ayanoğlu, T. (2012). Kanunlar ve idari işlemler bakımından geriye yürümezlik ilkesi. Legal Hukuk Dergisi, 10(112), 119-145.
11. Boz, S. (2017). İdare hukukunda haklı beklentinin korunması. Seçkin Yayıncılık.
12. Cındık, T. (2024). 1416 sayılı Kanun kapsamında mecburi hizmet ve meşru beklenti. Trabzon Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 205-238.
13. Dalkılıç, E. E. (2016). Avrupa ve Türk idare hukukunda hukuki güvenlik ve meşru beklentilerin korunması. Yetkin Yayınları.
14. Danıştay 6. Daire. (1990, 12 Aralık). Esas No: 1990/966, Karar No: 1990/2580 sayılı kararı.
15. Danıştay 8. Daire. (1997, 27 Kasım). Esas No: 1996/1687, Karar No: 1997/3669 sayılı kararı. Kazancı Hukuk Otomasyonu. https://www.kazanci.com
16. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu. (2020). Esas No: 2016/12036, Karar No: 2020/3578 sayılı kararı.
17. Gişi, S. (2017). Haklı beklentilerin korunması ilkesi. On İki Levha Yayıncılık.
18. Gözler, K. (2019). İdare hukuku (Cilt 2). Ekin Yayınevi.
19. Günday, M. (2013). İdare hukuku (Güncellenmiş ve Gözden Geçirilmiş 10. Baskı). İmaj Yayınevi.
20. Marmor, A. (2008). Hukukun üstünlüğü ve sınırları (S. G. Göktolga, Çev.). Hukuk Devleti: Hukuki Bir İlke Siyasi Bir İdeal içinde (ss. 169-207). Adalet Yayınevi.
21. Metin, Y. (2008). Avrupa Birliği'nde hukuk devletinin unsurları. Hukuk Devleti: Hukuki Bir İlke Siyasi Bir İdeal içinde (ss. 245-278). Adalet Yayınevi.
22. Oğurlu, Y. (2003). İdare hukukunda kazanılmış haklara saygı ve haklı beklentiler sorunu. Seçkin Yayıncılık.
23. Saygın, E. (2016). Haklı beklentilerin korunması ilkesine yönelik Türk ve İngiliz idare hukuku yaklaşımı üzerine karşılaştırmalı analiz. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (126), 283-322.
24. Sever, D. Ç. (2006). Danıştay kararları ışığında idare hukukunda kazanılmış haklar (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
25. Şimşek, S. (2015a). Avrupa İnsan Hakları Konvensiyonu kapsamında mülkiyet hakkının kapsamı açısından mevcut mülk ve meşru beklenti kavramları. Akademik Hukuk Dergisi, 11(1), 45-72.
26. Şimşek, S. (2015b). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında mülkiyet hakkının kapsamı açısından mevcut mülk ve meşru beklenti kavramları. Adalet Dergisi, (53), 88-124.
27. Yasin, M. (2012). Örf ve adet kuralları ile idari teamüllerin idare hukukundaki yeri. İdare Hukuku ve İlimleri Dergisi (İHİD), 15(2), 55-82.
28. Yıldırım, T., Yasin, M., Kaman, N., Özdemir, H. E., Üstün, G., & Okay Tekinsoy, Ö. (2015). İdare hukuku (Güncellenmiş 6. Baskı). On İki Levha Yayıncılık.

İngilis dilində

27. Cartwright, J. (2006). Protecting legitimate expectations and estoppel in English law. Electronic Journal of Comparative Law, 10(3), 1-24.
28. Elliott, M., Beatson, J., & Matthews, M. (2011). Administrative law (4th ed.). Oxford University Press.
29. Felix, S. (2006). The protection of substantive legitimate expectations in administrative law. Sri Lanka Journal of International Law, 18(1), 125-156.
30. Forsyth, C. F. (1988). The provenance and protection of legitimate expectations. The Cambridge Law Journal, 47(2), 238-260.
31. Jayasinghe, C. (2010). Making sense of the concept of substantive legitimate expectation (Research Paper). School of Humanities, Peace Studies Department, University of New England, Australia (pp. 1-45).
32. Kolinsky, D. (2012). A legitimate expectation of a successful challenge? Judicial Review, 17(2), 142-149.
33. Manknell, D. (2014). Legitimate expectation and the duty to consult: An overview of recent case law. Crown Office Row (pp. 1-22). 1COR Legal Resources. https://www.1cor.com
34. Nolte, G. (1994). General principles of German and European administrative law: A comparison in historical perspective. The Modern Law Review, 57(2), 191-212.
35. Orsi, S. D. (2012). Legitimate expectations: An overview. Judicial Review, 15(4), 312-328.
36. Potestà, M. (2013). Legitimate expectations in investment treaty law: Understanding the roots and the limits of a controversial concept. ICSID Review - Foreign Investment Law Journal, 28(1), 88-122.
37. Pranevičienė, B., & Mikalauskaitė-Šostakienė, K. (2012). Guarantee of principles of legitimate expectations, legal certainty and legal security in the territorial planning process. Jurisprudence, 19(2), 653-671.
38. Quinot, G. (2004). Substantive legitimate expectations in South African and European administrative law. German Law Journal, 5(1), 65-85.
39. R. v. Independent Assessor, ex parte Bhatt Murphy, EWCA Civ 755 (2008) (As cited in Elias-Roberts, P., The Doctrine of Legitimate Expectations, pp. 146-147).
40. Reith, T. (1988). The effect of pre-incorporation contracts in German and English company law. The International and Comparative Law Quarterly, 37(1), 109-130.
41. Rowe, M. (2015). Legitimate expectation: The confusion continues, what is it? Legal 500 Resources. https://www.legal500.com
42. Schønberg, S. J. (2000). Legitimate expectations in administrative law. Oxford University Press.
43. Schwarze, J. (1992). European administrative law. Sweet & Maxwell.
44. Ten Berge, G., & Widdershoven, R. (1998). The principle of legitimate expectations in Dutch constitutional and administrative law. Netherlands Reports to the Fifteenth International Congress of Comparative Law (Conference Report, p. 426). Intersentia.
45. Thomas, R. (2000). Legitimate expectations and proportionality in administrative law. Hart Publishing.
46. Watson, J. (2010). Clarity and ambiguity: A new approach to the test of legitimacy in the law of legitimate expectations. Legal Studies, 30(4), 580-602.
47. Weisbrot, M. (2015). Application of the principle of protection of legitimate expectations in recovery of unduly paid subsidies in the context of judicial coherence in the European Union. Review of European Administrative Law, 8(2), 113-141.
48. Widdershoven, R., & Remac, M. (2012). General principles of law in administrative law under European influence. European Review of Private Law, 20(2), 381-408.
49. Wright, D. (1997). Rethinking the doctrine of legitimate expectations in Canadian administrative law. Osgoode Hall Law Journal, 35(1), 139–194.
50. Zeyl, T. (2011). Charting the wrong course: The doctrine of legitimate expectations in investment treaty law. Alberta Law Review, 49(1), 151-182.

Alman dilində

51. Altmeyer, S. (2003). Vertrauensschutz im Recht der Europäischen Union und im deutschen Recht: Analyse und Vergleich anhand der Rechtsprechung des EuGH und der deutschen Fachgerichte (1. Auflage). Nomos Verlagsgesellschaft.
52. Borchardt, K.-D. (1988). Der Grundsatz des Vertrauensschutzes im Europäischen Gemeinschaftsrecht. Dr. Th. Gabler Verlag.
53. Calmes-Brunet, S. (2014). Rechtssicherheit und Vertrauensschutz im Verwaltungsrecht: Ein Vergleich zwischen deutschem und französischem Recht. Juristische Schulung (JuS), 54(12), 1077-1082.
54. Fuhrmanns, A. (2004). Vertrauensschutz im deutschen und österreichischen öffentlichen Recht: Eine rechtsvergleichende Untersuchung unter Berücksichtigung des Vertrauensschutzes im Europäischen Gemeinschaftsrecht (Inaugural-Dissertation). Justus-Liebig-Universität Gießen, Gießen.
55. Geurts, C. (1995). Der Grundsatz des Vertrauensschutzes bei der Aufhebung von Verwaltungsakten im deutschen, französischen und europäischen Recht. Duncker & Humblot.
56. Häfelin, U., & Müller, G. (2002). Grundriss des allgemeinen Verwaltungsrechts (4. Aufl.). Schulthess Juristische Medien.
57. Rennert, K. (2016). The protection of legitimate expectations under German administrative law (Report for ACA-Europe Seminar). Association of Councils of State and Supreme Administrative Jurisdictions of the European Union, Vilnius.
58. Schwarze, J. (2005). Europäisches Verwaltungsrecht: Entstehung und Entwicklung im Rahmen der Europäischen Gemeinschaft (2., erweiterte Auflage, Bd. 1–2). Nomos Verlagsgesellschaft.
59. Von Danwitz, T. (2008). Europäisches Verwaltungsrecht. Springer-Verlag.

Fransız dilində

60. Planiol, M. (1900). Traité élémentaire de droit civil conforme au programme officiel des facultés de droit (Tome 1: Principes généraux – Théorie générale des personnes – Les biens – Filiation – Incapables). F. Pichon.