Mülki hüququn inkişafında vahid məhkəmə təcrübəsinin rolu

Cəmiy­yət inkişafı, qanunvericinin öncədən görə bilmədiyi yeni münasibətlərin ya­ran­ması tədricən qanunda boşluqlara səbəb olur. Buna görə də mübahisələrə sə­bəb olan,cəmiyyətdə narahatlıq doğuran, la­kin hələki qanunvericilikdə tənzimini tap­mayan hallar vahid məh­kəmə təcrübə­sinin va­sitəsilə nizama salınır.

Ali Məhkəmənin vahid məh­kə­mə təcrübəsi yaradan fəaliyyəti ilə məhkəmə təc­rübəsində fərqli yanaşmaların aradan qaldırılması, proqnozlaşdırıla bilənliyin tə­mini ilə yanaşı, mülki dövriyyədəki neqativ tendensiyaların da qarşısı alınır.

Mülki hü­quq münasibətləri gündəlik həyatda ən çox rast gəlinən, dinamik mü­na­­sibətlərdir. Qanunvericinin cəmiyyətdəki hər yeniliyə dərhal ca­­vab ver­məsi müm­kün ol­madığından qanunda boşluqlar ya­ranır. Həmin boşluqlar, həmçinin, q­a­­­nun­ve­ri­ciliyin tətbiqi xüsusiyyətləri vahid təc­rü­bə yaradan qərar­la­rla öz həl­li­ni tapır.

Ölkə­mizdə vahid məh­kəmə təcrübəsini Azər­baycan Respublikasının Ali Məhkə­məsi for­ma­laşdırır. “Məhkə­mələr və hakimlər haq­qında” Qanuna əsasən, Ali Məhkəmə va­hid məh­kəmə təcrübəsini məhkəmə kollegiyalarının qərarları, məhkəmə tərkib­lərinin qərar­ları, Plenu­mun qərarları və izahları vasitəsilə formalaşdırır.

Müasir dövrdə hüququn, o cümlədən mülki hüququn inkişafında Ali Məhkə­mə­­nin rolu böyükdür. Belə ki, Ali Məhkəmənin Mülki kollegiyası qərar və qə­rar­dad­­­lar, ic­mal­lar, metodiki vəsait­lər, şərhlərlə mülki hüquqda aktual olan bir çox məsələlərə ay­dın­lıq gə­tirir. Mülki Kollegiyanın vahid təcrübə müəyyən edən q­ə­rar­la­rı aşağı instan­si­ya üçün eti­barlı bələdçi, yol xəritəsi rolunda çıxış edir. Qanun­ver­i­c­ilikdə tən­zimini tap­masa da cəmiyyəti narahat edən hüquqazidd davra­nışlar vahid hüqu­qi mövqe ilə öz həllini tapır.

Məsələn, bildiyimiz kimi, texnologiyanın inkişafı fo­nunda insanın şək­linin və sə­si­­nin ələ keçirilməsi, öz ra­zı­lığı alınmadan müxtəlif vasitələrlə çə­kil­məsi, adın­dan so­sial şə­­bəkədə saxta profil açılması çox asandır. Lakin, belə hə­rə­kətlərin hü­qu­qa­zid­dliyi qa­nu­n­da təsbit olunmadı­ğı üçün cəmiyyətdə narahatlıq yaranırdı. Analoji hal­­la­rın qarşı­sını almaq üçün yaranan hüquqi zərurətdən çıxış edərək Ali Məh­kəmənin Plenumu “Şəx­­­siy­yət hüquq­larının mü­da­fiə­si haqqında” Qərar (1) qə­bul etdi. Qərarın məqsədi şəx­siyyət hüquq­larının po­zul­­ma­­sın­dan irəli gələn m­üba­hi­­sə­lə­rə qanun­vericiliyin düzgün tət­­biqi və sabit hü­quqi ya­naş­manın tə­minidir. Qərara əsa­­sən, şəxsin razılığı alınmadan təs­­virinin çəkilməsi, təs­virinə və səsinə oxşar məh­su­­lun hazır­lan­ma­sı, istifadəsi şəxsi toxunul­maz­lıq hüqu­quna müdaxilə, bunun pis niyyətlə, alçaldıcı tərz­də edil­mə­si, həqiqəti əks etdir­mə­məsi həm də şərəf, ləyaqət,işgüzar nüfuzunun ləkə­lən­məsi kimi müəyyən olundu.

Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda Ali Məhkəmənin qərarları ilə məhkəmə təc­rü­­­bə­sin­də fərqli yanaşmaların ara­­dan qaldırılması, proqnozlaşdırıla bilənliyin təmini ilə ya­na­şı, mülki dövriy­yə­də­ki neqativ tenden­siyaların da qarşısı alınır.

Məsələn, bir vaxtlar cəmiyyəti narahat edən məqamlardan biri bəzi MTK-la­rın və­təndaşla müqavilə bağlayaraq mənzilini əvəzində mənzil ver­mək şərtilə sök­dük­dən sonra tikdikləri yeni binada müqavilədəki ölçüdə mənzil olmaması səbə­bindən vətən­da­şa mənzil ve­r­mək­dən imtina etməsi idi. Buna görə də müqavilə öhdə­lik­ləri­nin ye­rinə ye­­ti­ril­mə­mə­­­si və icra mümkün­süz­lüyü halla­rında borclunun məsu­liyyəti təcili müdaxilə və sa­­­bit hüquqi ya­naş­ma tələb edən məsələyə çevrilmişdi.

Ali Məh­­kə­mənin Mülki kol­le­giyası bu zəru­rətdən çıxış edərək analoji halların neqativ tendensiyaya çevrilmə­məsi üçün ic­ra­­nın mümkün­süzlüyü ha­lın­da borclunun mə­­suliyyəti ilə bağlı qərar (2) qəbul etdi. Müəyyən olundu ki, MM-in 556.1-ci mad-də nə­­­zərdə tutulan xitam yalnız tə­rəflərin cavabdeh olma­dığı hallara şa­mil edilir. Əgər ic­ra borclunun da­vranışı sə­­­bə­­bindən mümkün de­yilsə, o, mə­su­liyyət­dən azad olmur və öhdə­liyi qüv­­vədə q­a­lır. Lakin, icra borclunun ira­də­sindən kənar, qar­şı­sıalınmaz hal­dan irəli gə­­lərsə o, mə­suliyyətdən azad olunur, öhdəliyə xitam verilir.

MTK-ların fəaliyyəti ilə bağlı mübahisələrin yaranmasına səbəb olan məqam­lar­dan biri də onların satış ofisində müştəriləri qəbul edən, mənzili göstərən, mü­qavilə bağlayıb, mənzili satan şəxslə bağlanan alqı-satqı müqavilə­lərinin sonradan MTK-ın öz iddiası ilə etibarsız saymaq cəhdləri idi. Belə ki, MTK-lar cavabdehlərə verilən sə­nəd­lərin saxta olduğuna, alınan pulların MTK-ya təhvil verilmə­yərək mənimsəndiyinə əsas­lanaraq həmin müqavilələrin etibar­sız­lı­ğını məhkəmədən tələb edirdilər. Kollegiya bu məqa­ma müna­sibətdə də qəti hü­quqi mövqe müəyyən etdi. Əq­din tə­msilçilə bağlana bilməsi, səla­hiyyətin onun fəaliyyət şə­ra­itin­dən də bəlli ola biləcəyi vurğulanaraq, həmin iddianı rədd edən qət­na­mə­ qüv­və­də saxlandı. Kollegiyanın bu qərarı (3) ilə MTK-larla münasi­bətlərdə müvafiq ne­qativ tendensiyaların da qarşısı alınmış oldu.

Qeyd edək ki, MTK-ların tikdiyi mən­zillər­lə bağ­lı işlərdə bəzən məhkə­mə­lərin fərq­­li ya­naş­maşı da müşahidə olunurdu. Belə ki, bəzi məhkə­mə­lər iddia müd­­d­ə­­­tini mən­zil təh­fil verilən vaxtdan, bə­ziləri isə çıxarış ve­ril­ən vaxtdan hesab­la­yır­dı­lar. Mülki kol­legiya bu cür fərq­li ya­naş­manı üç ul­duzlu qə­rarla tən­zimləyərək pod­rat müba­hi­sə­lərin­də icranın qüsuru ba­rəsində tələblərin iddia müddətinin axımını işin (mənzilin) qə­bul edildiyi gündən he­sab­lan­ma­sına dair sabit mövqe for­malaş­dırdı (4, 5). Kolle­giya həm­çi­nin id­dia müd­dəti­nin tət­bi­qin­­dəki digər mə­qam­lara da ul­duz­­lu qərarlar ilə aydınlıq gə­tirdi. Mə­sələn, abo­nen­tin kommunal borcu­nun ol­­ma­ması tələbinə dair təsbit xarak­terli id­­dia­la­ra iddia müddə­ti­nin tətbi­q olun­ma­ma­sı(6), reqres tələb üzrə iddia müddətinin axı­mının əsas öhdəliyin icrası anın­dan baş­lan­ma­sının delikt üzrə ümumi iddia müd­də­tinin aşılmasına əsas vermədiyi (7), iddia müd­dətinin keçməsinə görə əsas tələb rədd edil­dikdə, həmin tələbə əla­və və ondan asılı olan zərərin əvəzinin ödə­nil­­məsinin də tələb edilə bilmə­məsi (8) kimi məsələlərdə də hüquqi mövqe for­ma­laşdırıldı.

Cəmiyyətdə narahatlıq doğuran məsələlərdən biri də bankların faizdən faiz tut­­ması idi. Banklar məhkəmənin qərarı ilə borc­lu­dan tu­tul­­­­muş əsas borcu və faiz bor­cunu bir­ləş­dirərək, ümumi məbləğə yenidən gecikdirmə faizi he­­sab­­lan­­masını tə­ləb edir­di­lər. Halbu­ki, ge­cik­dirmə faizi yalnız əsas borc üzrə borcun qaytarıldığı gü­nə­­dək hesab­lan­m­alıdır. Ali Məhkəmənin Mülki ko­l­­legiyası faizdən faiz tutulmasını qa­­da­ğan edən qə­rar qə­bul etdi. Qərarda fa­iz bor­cunun əsas bor­c­a əlavə ed­ilə­rək, ümu­­mi məbləğ üzərin­dən ye­nidən ge­­cikdirmə faizi­nin he­sablanmasının “faizdən faiz” tutulması ilə nəticə­lən­di­yi və qa­da­ğan olduğu vurğulandı.(9)

Beləliklə, hazırda mülki hüquqda və mülki qanunvericilikdə həllini tapmayan bir çox aktual məsələlər vahid məhkəmə təcrübəsi vasitəsilə həl­lini tapır. Vahid məh­­kəmə təcrüb­əsi hüquqi müəy­yən­­liyi təmin edən, hü­ququ inkişaf etdirərək “canlı hüquqa” çevirən fəaliyyət kimi mülki hüquq sa­həsində aktual əhəmiyyətli elmi təd­qi­qatlara da zəmin kimi çıxış edir.

Nazənin Hüseynova

Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

İstinadlar:

1. Ali Məhkəmənin Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli “Şəx­­siy­yət hüquq­larının mü­da­fiə­si haqqında” Qərarı

(https://supreme­court.gov.az/storage/pages/2308/sexsiyyet-huquqlarinin-mudafiesine-dair-plenum-qerari.pdf)

2. Ali Məhkəmənin Mülki Kollegiyasının 2[102]-3953/2025 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

3. Ali Məhkəmənin Mülki Kollegiyasının 2[102]-3011/2025 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

4. Ali Məhkəmənin (102)-4727/2023 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

5. 2(102)-3884/2023 saylı 3 ulduzlu qərarları (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

6. Ali Məhkəmənin 2(102)-3503/2024 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

7. Ali Məhkəmənin 2(102)-46/2024 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

8. Ali Məhkəmənin 2(102)-2894/2023 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)

9. Ali Məhkəmənin 2(102)-603/2024 saylı 3 ulduzlu qərarı (https://courts.gov.az/judicial-practice?page=1)