UWW idarəçiliyinin ayrı-ayrı aspektlərinin hüquqi qiymətləndirilməsi - Şaiq Mirzəyev yazır

Müasir beynəlxalq idman federasiyaları yalnız yarışların təşkilatçıları deyil. Onlar eyni zamanda idman növü üzrə məcburi qaydalar müəyyənləşdirən, intizam səlahiyyətləri həyata keçirən, Olimpiya və digər beynəlxalq yarışlara seçmə mexanizmlərini tənzimləyən, milli federasiyaların korporativ hüquqlarına təsir göstərən və əhəmiyyətli maliyyə vəsaitlərini idarə edən transmilli təşkilatlardır.

Son onilliklər ərzində beynəlxalq idman federasiyaları öz funksiyalarına və təsir imkanlarına görə mürəkkəb transmilli idarəetmə institutlarına çevrilmişdir. Onların fəaliyyəti yalnız idman yarışlarının təşkili ilə məhdudlaşmır. Bu təşkilatlar idman növlərinin inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirir, yarış və lisenziyalaşdırma qaydalarını təsdiq edir, intizam tədbirləri tətbiq edir, Olimpiya Oyunlarına və digər mühüm yarışlara seçmə sistemlərini formalaşdırır, maliyyə resurslarını bölüşdürür və milli federasiyaların beynəlxalq səviyyədə hüquqlarının həyata keçirilməsinə birbaşa təsir göstərirlər.

Beynəlxalq idman federasiyaları dövlət orqanları olmasalar da, onların qəbul etdiyi qərarlar idmançıların, məşqçilərin, hakimlərin, milli federasiyaların və qitə birliklərinin hüquqlarına ciddi təsir edə bilər. Milli federasiyanın səsvermə hüququnun məhdudlaşdırılması, seçki və namizədlik qaydalarının dəyişdirilməsi, idmançının yarışdan kənarlaşdırılması və ya təşkilat üzvünün beynəlxalq yarışlarda iştirak imkanının şərtləndirilməsi mühüm hüquqi və faktiki nəticələr yaradır.

Məhz buna görə müasir beynəlxalq idman hüququ idman federasiyalarının fəaliyyətini yalnız təşkilati muxtariyyət prinsipi ilə izah etmir. Bu muxtariyyət qanunçuluq, hüquqi müəyyənlik, şəffaflıq, bərabər münasibət, proporsionallıq, vicdanlılıq və hesabatlılıq prinsipləri ilə tamamlanmalıdır.

İdman muxtariyyəti federasiyanın öz fəaliyyət qaydalarını müəyyən etmək hüququnu nəzərdə tutur. Lakin bu hüquq həmin qaydalara riayət etməmək imkanı yaratmır. Əksinə, təşkilatın dövlət nəzarətindən nisbətən müstəqil fəaliyyət göstərməsi onun öz Konstitusiyasına, nizamnaməsinə və digər daxili aktlarına ardıcıl əməl etmək məsuliyyətini daha da artırır.

Dünya Güləş Birliyi (United World Wrestling) İsveçrə Konfederasiyasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq assosiasiya formasında fəaliyyət göstərən beynəlxalq idman federasiyasıdır. Buna görə də onun fəaliyyətinə iki qarşılıqlı əlaqəli normativ sistem tətbiq edilir:

- UWW Konstitusiyası və təşkilatın digər daxili normativ aktları;
- İsveçrədə assosiasiyaların hüquqi statusunu və fəaliyyətini tənzimləyən qanunvericilik və ümumi hüquq prinsipləri.

UWW Konstitusiyası prezidentin, Büronun, Konqresin və digər idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini müəyyən edir, qərarların qəbul edilməsi mexanizmlərini təsbit edir, seçki prosedurlarını və milli federasiyaların təşkilat daxilində iştirak hüquqlarını tənzimləyir. Bu səbəbdən Konstitusiyaya riayət olunması yalnız təşkilatdaxili intizam məsələsi deyil, qəbul edilən qərarların hüquqi legitimliyinin əsas şərtidir.

Son dövrlərdə UWW rəhbərliyinin fəaliyyəti ilə bağlı beynəlxalq güləş ictimaiyyətində bir sıra hüquqi və idarəetmə məsələləri müzakirə edilmişdir. Bu məsələlərə UWW Konstitusiyasında nəzərdə tutulmuş prosedurlara riayət olunması, prezidentin və digər rəhbər orqanların səlahiyyət hədləri, seçki və namizədlik qaydaları, milli federasiyaların borclarına görə onların bəzi hüquqlarının məhdudlaşdırılması, federasiyanın maliyyə fəaliyyətinin şəffaflığı, maliyyə resurslarının idarə edilməsi, müəyyən xidmətlərdən istifadə və bəzi sənəd materiallarının hüquqi əhəmiyyəti daxildir.

Bu kontekstdə İsveçrəli hüquqşünas professor Tomas Probst tərəfindən hazırlanmış hüquqi rəy xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin rəy ayrı-ayrı qərarların UWW Konstitusiyasına, İsveçrə hüququna və korporativ idarəetmənin ümumi prinsiplərinə uyğunluğunun müstəqil hüquqi qiymətləndirilməsi baxımından diqqətəlayiqdir.

Müstəqil hüquqi rəyin mövcudluğu özlüyündə hər hansı qərarın avtomatik olaraq qanunsuz hesab edilməsi və ya konkret şəxsin təqsirli olması demək deyildir. Lakin belə rəy hüquqi cəhətdən əsaslandırılmış sualların mövcudluğunu göstərə və onların formal bəyanatlar deyil, hüquqi arqumentlər, sənədlər və şəffaf prosedurlar vasitəsilə cavablandırılmasını zəruri edə bilər.

Bu məqalə UWW-nin fəaliyyətinə dair mübahisəli məsələləri siyasi və ya şəxsi qiymətləndirmə müstəvisində deyil, yalnız hüququn aliliyi, korporativ idarəetmə və tətbiq olunan hüquq baxımından təhlil edir.

I Fəsil

Professor Tomas Probstun hüquqi rəyi UWW Konstitusiyasına riayət olunmasının müstəqil hüquqi qiymətləndirilməsi kimi

UWW rəhbər orqanlarının ayrı-ayrı qərarlarının hüquqi təhlilini aparmağa imkan verən mühüm mənbələrdən biri professor Tomas Probst tərəfindən hazırlanmış hüquqi rəydir. Bu rəy UWW Konstitusiyasının tətbiqi, rəhbər orqanların səlahiyyətləri və ayrı-ayrı qərarların hüquqi legitimliyi ilə bağlı məsələlərə həsr edilmişdir.

Həmin hüquqi rəyin əhəmiyyəti yalnız müəllifinin peşəkar ixtisası ilə bağlı deyildir. Onun əsas dəyəri təhlilin UWW Konstitusiyasının müddəalarına, İsveçrə assosiasiya hüququnun ümumi prinsiplərinə və hüquqi müəyyənlik, qanunçuluq, bərabər münasibət və vicdanlı idarəetmə kimi fundamental prinsiplərə əsaslanmasıdır.

Siyasi bəyanatlardan və təşkilatdaxili müzakirələrdən fərqli olaraq, hüquqi rəyin məqsədi hər hansı şəxsin fəaliyyətinə siyasi və ya mənəvi qiymət vermək deyil. Onun əsas məqsədi konkret qərarların:

- səlahiyyətli orqan tərəfindən qəbul edilib-edilmədiyini;
- təşkilatın Konstitusiyasına uyğun olub-olmadığını;
- nəzərdə tutulmuş prosedura riayət edilməklə qəbul edilib-edilmədiyini;
- təşkilat üzvlərinin hüquqlarına qanuni və proporsional şəkildə təsir göstərib-göstərmədiyini müəyyənləşdirməkdir.

1.1. UWW Konstitusiyasının hüquqi mahiyyəti

UWW Konstitusiyası federasiyanın əsas daxili normativ sənədidir. Məhz bu sənəd prezidentin, Büronun, Konqresin və digər idarəetmə orqanlarının hüquqi statusunu və səlahiyyətlərini müəyyən edir, qərarların qəbul edilməsi qaydasını təsbit edir və təşkilata üzv milli federasiyaların hüquqlarının həyata keçirilməsinin əsaslarını formalaşdırır.

Beynəlxalq idman federasiyasının Konstitusiyası deklarativ sənəd deyil. O, təşkilatın həm rəhbər orqanları, həm də üzvləri üçün məcburi qüvvəyə malik daxili hüquq mənbəyidir.

Rəhbər orqanların səlahiyyətləri Konstitusiyadan yarandığı üçün həmin orqanların legitimliyi yalnız onların seçilməsi və ya təyin olunması ilə müəyyən edilmir. Legitimlik eyni zamanda səlahiyyətlərin Konstitusiyaya uyğun qaydada həyata keçirilməsini tələb edir.

Bu baxımdan iki məsələ fərqləndirilməlidir:

1. Müvafiq orqanın konkret məsələ üzrə qərar vermək səlahiyyətinin olub-olmaması;
2. Mövcud səlahiyyətin Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş prosedura uyğun şəkildə həyata keçirilib-keçirilməməsi.

Orqan müəyyən sahədə ümumi səlahiyyətə malik olsa belə, konkret qərarın qəbul edilməsi zamanı məcburi prosedurların pozulması həmin qərarın hüquqi legitimliyini şübhə altına ala bilər.

1.2. İdarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərinin məhdudluğu

Korporativ hüququn əsas prinsiplərindən biri ondan ibarətdir ki, hüquqi şəxsin hər bir idarəetmə orqanı yalnız qanun və təsis sənədləri ilə ona verilmiş səlahiyyətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərə bilər.

Bu prinsipdən bir neçə mühüm nəticə irəli gəlir.

Birincisi, beynəlxalq federasiyanın prezidenti və ya digər rəhbər orqan öz qərarı, mövcud nüfuzu və ya formalaşmış idarəetmə təcrübəsi vasitəsilə səlahiyyətlərini genişləndirə bilməz.

İkincisi, hər hansı qərar siyasi, iqtisadi və ya təşkilati baxımdan məqsədəuyğun hesab olunsa belə, Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş prosedurdan kənar qəbul edilə bilməz.

Üçüncüsü, bir idarəetmə orqanı başqa orqanın müstəsna səlahiyyətlərinə aid məsələləri öz üzərinə götürə bilməz. Prezident Konqresin, Büro isə Konqresin və ya başqa müstəqil orqanın funksiyalarını faktiki olaraq əvəz edə bilməz.

Professor Tomas Probstun hüquqi təhlilinin əsas mahiyyəti də məhz bu prinsipdən ibarətdir: qərarın effektiv və ya faydalı olması onun hüquqi səlahiyyət və prosedur baxımından qanuni olmasını avtomatik təmin etmir.

1.3. Hüquqi rəyin nəticələrinin əhəmiyyəti

Professor Tomas Probstun rəyinin hüquqi əhəmiyyəti onun konkret qərarlara emosional və ya siyasi münasibət bildirməməsində, həmin qərarları hüququn aliliyi və səlahiyyətlərin məhdudluğu prizmasından qiymətləndirməsindədir.

Hüququn aliliyi prinsipi tələb edir ki, istənilən hakimiyyət və səlahiyyət yalnız hüquq normasında nəzərdə tutulmuş həddə mövcud olsun. Səlahiyyət hüquqdan kənar mənbədən yarana bilməz və məqsədəuyğunluq arqumenti ilə genişləndirilə bilməz.

Buna görə də əsas məsələ qəbul edilmiş qərarın təşkilat üçün faydalı olub-olmaması deyil, həmin qərarı qəbul edən orqanın buna hüquqi səlahiyyətinin olub-olmaması və müəyyən edilmiş prosedura əməl edib-etməməsidir.

Müstəqil hüquqi rəyin mövcudluğu hər hansı qərarın avtomatik etibarsızlığı demək deyildir. Bununla belə, o, peşəkar hüquqi araşdırma tələb edən məsələlərin mövcudluğunu və onların səlahiyyətli orqanlar tərəfindən şəffaf şəkildə qiymətləndirilməsinin zəruriliyini göstərə bilər.

II Fəsil

UWW prezidentinin və rəhbər orqanlarının səlahiyyətlərinin hüdudları

2.1. Qanunçuluq prinsipi idarəetmənin əsası kimi

Hər bir beynəlxalq idman federasiyasının fəaliyyəti qeydiyyatda olduğu dövlətin hüququ ilə təşkilatın daxili normativ aktlarının qarşılıqlı əlaqəsi əsasında qurulur.

Dünya Güləş Birliyi üçün əsas daxili hüquq mənbəyi UWW Konstitusiyasıdır. Bu sənəd idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini, qərarların qəbul edilmə qaydasını, seçki mexanizmlərini və milli federasiyaların təşkilatın idarə edilməsində iştirak hüquqlarını müəyyənləşdirir.

Qanunçuluq prinsipi tələb edir ki, rəhbər orqanların hər bir qərarı yalnız Konstitusiya ilə verilmiş səlahiyyət daxilində qəbul edilsin. Heç bir siyasi, təşkilati və ya iqtisadi mülahizə məcburi prosedurların gözardı edilməsinə və ya Konstitusiyanın genişləndirici şəkildə şərh olunmasına əsas verə bilməz.

Bu prinsip xüsusilə beynəlxalq idman federasiyalarında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki mərkəzi rəhbər orqanların qərarları onlarla, bəzən isə yüzlərlə milli federasiyanın hüquqlarına təsir göstərir.

2.2. Diskresion səlahiyyətlərin sərhədləri

UWW Konstitusiyası təşkilatın prezidentinə federasiyanı təmsil etmək, Büronun fəaliyyətini təşkil etmək, Konqresin qərarlarının icrasını təmin etmək və cari idarəetməni həyata keçirmək sahəsində geniş səlahiyyətlər verə bilər.

Lakin geniş səlahiyyətlərin mövcudluğu onların məhdudiyyətsiz olması demək deyildir.

Diskresion səlahiyyət hüquqa uyğun davranışın bir neçə mümkün variantı arasında seçim etmək azadlığıdır. Bu seçim yalnız Konstitusiyanın müəyyən etdiyi səlahiyyət çərçivəsində mümkündür.

Diskresion səlahiyyət aşağıdakıları nəzərdə tutmur:

- Konstitusiyada mövcud olmayan yeni səlahiyyət yaratmaq;
- başqa orqanın funksiyalarını mənimsəmək;
- məcburi prosedurdan imtina etmək;
- Konstitusiyanın məzmununu faktiki olaraq dəyişdirmək;
- milli federasiyaların hüquqlarını kifayət qədər normativ əsas olmadan məhdudlaşdırmaq;
- eyni hüquqi vəziyyətdə olan üzvlərə fərqli münasibət göstərmək.

Beləliklə, diskresion səlahiyyət özbaşına qərarvermə hüququ deyil, hüquqla məhdudlaşdırılmış seçim imkanını ifadə edir.

2.3. Prosedura riayət edilməsi qərarın legitimliyinin şərti kimi

Korporativ idarəetmənin fundamental qaydalarından biri ondan ibarətdir ki, qanuni məqsədə qanunsuz və ya Konstitusiyaya zidd vasitələrlə nail olmaq mümkün deyildir.

Hətta obyektiv baxımdan təşkilatın maraqlarına uyğun görünən qərar belə, onun qəbul edilməsi zamanı məcburi prosedurlar əhəmiyyətli şəkildə pozulduğu halda hüquqi legitimliyini itirə bilər.

Prosedur qaydaları formal maneə kimi qiymətləndirilməməlidir. Onların məqsədi:

- qərarların əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalar əsasında qəbul edilməsini;
- üzvlərin məlumatlandırılmasını;
- iştirak və dinlənilmək hüququnun qorunmasını;
- səlahiyyətlərin bir şəxsin və ya məhdud qrupun əlində cəmləşməsinin qarşısının alınmasını;
- azlıqda qalan üzvlərin hüquqlarının müdafiəsini;
- qərarların yoxlanıla və mübahisələndirilə bilməsini təmin etməkdir.

Milli federasiyalar öz səlahiyyətlərinin müəyyən hissəsini beynəlxalq təşkilata yalnız bütün qərarların əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalara uyğun qəbul ediləcəyi şərti ilə həvalə edirlər.

Bu qaydaların pozulması yalnız təşkilatdaxili nəticələr yaratmır, həm də federasiyanın idarəetmə institutlarına olan etimadı zəiflədir.

2.4. Seçki prosesi gücləndirilmiş hüquqi müdafiə obyekti kimi

Beynəlxalq idman federasiyasının fəaliyyətində rəhbər orqanların formalaşdırılması proseduru xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Seçkilər rəhbərliyin legitimliyini, milli federasiyaların nümayəndəlik hüququnu və təşkilat daxilində demokratik idarəetməni təmin edən əsas mexanizmdir.

Buna görə də seçkilərin keçirilməsi qaydalarının, namizədlərin irəli sürülməsi prosedurunun, səsvermə hüququnun və seçki hüquqlarının həyata keçirilməsi şərtlərinin dəyişdirilməsi UWW Konstitusiyasının tələblərinə xüsusilə ciddi riayət olunmasını tələb edir.

Belə qaydaların Konstitusiyada müəyyən edilmiş prosedurdan kənar dəyişdirilməsi:

- potensial namizədlərin hüquqlarına;
- milli federasiyaların səsvermə və nümayəndəlik hüququna;
- seçkidə bərabər imkanlara;
- gələcək rəhbər orqanların legitimliyinə təsir göstərə bilər.

Bu baxımdan fundamental hüquqi sual belə formalaşır: beynəlxalq idman federasiyasının rəhbər orqanı Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş prosedura əməl etmədən seçki və idarəetmə qaydalarını dəyişə bilərmi?

Hüququn aliliyi prinsipinə əsaslanan cavab mənfi olmalıdır. Konstitusiyada müəyyən edilən seçki rejimi yalnız həmin Konstitusiyanın nəzərdə tutduğu orqan və prosedur vasitəsilə dəyişdirilə bilər.

2.5. Federasiya üzvlərinin bərabərliyi

UWW Konstitusiyası yalnız idarəetmə orqanları arasında səlahiyyət bölgüsünü müəyyən etmir. O, həm də təşkilata üzv milli federasiyaların hüquq bərabərliyini təmin etməlidir.

Bərabər münasibət prinsipi eyni hüquqi vəziyyətdə olan üzvlərə eyni qaydaların tətbiq edilməsini tələb edir. Fərqli münasibət yalnız obyektiv, ağlabatan və əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlara əsaslandıqda hüquqi baxımdan əsaslandırıla bilər.

Milli federasiyaların Konqresdə iştirakı, səsvermə hüququ, seçkilərdə namizəd irəli sürməsi, beynəlxalq yarışlarda iştirakı və digər korporativ hüquqlarının həyata keçirilməsi yalnız təşkilati deyil, həm də hüquqi məsələdir.

Üzvlərin hüquqlarının həcminin kifayət qədər normativ əsas olmadan fərqlənməsinə səbəb olan qərarlar bərabərlik, proporsionallıq, vicdanlılıq və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi prinsipləri baxımından ciddi əsaslandırılmalıdır.

III Fəsil

Maliyyə şəffaflığı, milli federasiyaların borcları və korporativ idarəetmə

3.1. Maliyyə şəffaflığı vicdanlı idarəetmənin elementi kimi

Müasir beynəlxalq idman idarəçiliyində maliyyə şəffaflığı təşkilatın daxili siyasət seçimi deyil. O, qanunçuluğun, hesabatlılığın və üzvlərin etimadının əsas təminatlarından biridir.

Beynəlxalq idman federasiyaları adətən aşağıdakı mənbələrdən əhəmiyyətli maliyyə vəsaitləri əldə edirlər:

- üzvlük haqları;
- sponsorluq müqavilələri;
- televiziya və yayım hüquqları;
- kommersiya müqavilələri;
- yarışların keçirilməsi ilə bağlı ödənişlər;
- Olimpiya və digər beynəlxalq təşkilatlardan daxilolmalar;
- lisenziya və qeydiyyat haqları;
- digər müqavilə və investisiya gəlirləri.

Bu vəsaitlərin idarə olunması rəhbər orqanların üzərinə yüksək məsuliyyət qoyur. Təşkilatın əmlakı şəffaf, səmərəli, əsaslandırılmış və yalnız təşkilatın məqsədləri naminə idarə edilməlidir.

İsveçrədə assosiasiya formasında qeydiyyatdan keçmiş qurumlar üçün bu öhdəliklər yalnız etik deyil, hüquqi xarakter daşıyır. Rəhbər şəxslər vicdanla, ağlabatan diqqətlə və assosiasiyanın mənafeyi naminə fəaliyyət göstərməli, şəxsi maraqları təşkilatın maraqlarından üstün tutmamalı və maliyyə qərarlarının yoxlanıla bilməsini təmin etməlidirlər.

UWW tərəfindən dərc edilən maliyyə hesabatları təşkilatın büdcəsinin, gəlirlərinin və xərclərinin strukturu barədə əsas rəsmi məlumat mənbələrindəndir. Lakin maliyyə şəffaflığı yalnız yekun rəqəmlərin dərc olunması ilə məhdudlaşmamalıdır.

Şəffaf maliyyə idarəetməsi aşağıdakıları da ehtiva etməlidir:

- büdcənin qəbul edilməsinin aydın proseduru;
- iri müqavilələr və əhəmiyyətli xərclər üzrə daxili nəzarət;
- müstəqil audit;
- əlaqəli şəxslərlə əməliyyatların açıqlanması;
- rəhbər şəxslərin əldə etdiyi üstünlük və kompensasiyalara dair aydın qaydalar;
- maraqlar toqquşmasının bəyan edilməsi;
- maliyyə qərarlarının sənədləşdirilməsi və əsaslandırılması.

3.2. Milli federasiyaların borcları və hüquqlarının məhdudlaşdırılması

Bəzi milli federasiyaların UWW qarşısında yaranmış maliyyə borcları və həmin borcların ödənilməsinin onların Olimpiya seçmə yarışlarında, UWW Konqresində və digər korporativ proseslərdə iştirakının şərti kimi müəyyən edilməsi xüsusi hüquqi qiymətləndirmə tələb edir.

Belə vəziyyət ən azı dörd istiqamət üzrə araşdırılmalıdır.

Normativ əsas

İlk növbədə müəyyən edilməlidir ki, UWW Konstitusiyası və ya digər məcburi normativ aktlar federasiyanın borcuna görə onun səsvermə, seçki və yarışlarda iştirak hüququnun məhdudlaşdırılmasını birbaşa nəzərdə tuturmu.

Əgər belə tədbir təsis sənədlərində açıq şəkildə müəyyən edilməyibsə və ya qeyri-müəyyən müddəaların genişləndirici təfsirinə əsaslanırsa, qərarın hüquqi əsaslılığı ilə bağlı suallar yarana bilər.

Səlahiyyət və prosedur

Məhdudlaşdırıcı tədbirin tətbiqi üçün hüquqi əsas mövcud olsa belə, həmin qərar səlahiyyətli orqan tərəfindən və nəzərdə tutulmuş prosedura uyğun qəbul edilməlidir.

Xüsusilə seçki, səsvermə və Olimpiya təsnifatı kimi mühüm hüquqlara təsir göstərən qərarlar qeyri-formal qaydada və ya kifayət qədər əsaslandırılmadan qəbul edilə bilməz.

Bərabər münasibət

Maliyyə tədbirləri bütün milli federasiyalara ardıcıl və eyni meyarlarla tətbiq edilməlidir.

Beynəlxalq federasiyanın üzvləri iqtisadi inkişaf, dövlət maliyyələşməsi və resurs imkanlarına görə bir-birindən fərqlənə bilərlər. Lakin bu fərqlər selektiv və qeyri-şəffaf yanaşmaya əsas vermir.

Fərqli münasibət yalnız obyektiv və əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlarla əsaslandırıldıqda qəbul edilə bilər.

Proporsionallıq

Borcun tutulması qanuni məqsəd hesab edilə bilər. Lakin bu məqsədə nail olmaq üçün seçilən tədbir həddindən artıq ağır olmamalıdır.

Milli federasiyanın Konqresdə səsvermə və ya Olimpiya seçmə yarışlarında iştirak hüququnun məhdudlaşdırılması ən ciddi təsir tədbirlərindən biridir. Buna görə də daha yüngül vasitələrin mövcudluğu, borcun məbləği və yaranma səbəbi, ödəmə imkanları və milli federasiyanın davranışı nəzərə alınmalıdır.

Maliyyə borcunun mövcudluğu istənilən məhdudlaşdırıcı tədbiri avtomatik olaraq hüquqa uyğun etmir. Tədbirin normativ əsası, tətbiq qaydası və proporsionallığı ayrıca sübut edilməlidir.

3.3. Maliyyə hesabatlılığı ilə üzvlərin hüquqları arasındakı əlaqə

Əgər beynəlxalq federasiya maliyyə səbəbləri ilə öz üzvlərinin hüquqlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırırsa, təşkilat üzvləri maliyyə vəsaitlərinin istifadəsi, büdcənin formalaşdırılması və xərclərin strukturu barədə daha yüksək səviyyədə şəffaflıq gözləmək hüququna malikdirlər.

Maliyyə hesabatlarının öyrənilməsi zamanı yaranan suallar özlüyündə hüquq pozuntusunun sübutu deyil. Bununla belə, xüsusilə maliyyə qərarlarının milli federasiyaların hüquqlarına birbaşa təsir etdiyi hallarda, rəhbər orqanlar belə suallara aydın və əsaslandırılmış cavablar verməyə hazır olmalıdırlar.

Şəffaflıq yalnız təşkilatın uğurlarının açıqlanması deyil. O, həmçinin mübahisə doğuran xərclərin, maliyyə risklərinin və qəbul edilmiş qərarların səbəblərinin izah edilməsini də əhatə edir.

IV Fəsil

İsveçrə hüququ, vicdanlı idarəetmə və maraqlar toqquşması

4.1. UWW-nin fəaliyyətinə tətbiq olunan hüquq

Dünya Güləş Birliyi İsveçrə Konfederasiyasında assosiasiya formasında qeydiyyatdan keçmişdir. Bu hal prinsipial hüquqi əhəmiyyət daşıyır.

Federasiyanın fəaliyyəti yalnız UWW Konstitusiyası və digər daxili aktlarla deyil, həm də assosiasiyaların hüquqi statusunu və fəaliyyətini tənzimləyən İsveçrə hüququ ilə müəyyən edilir.

Assosiasiyaların təşkilati muxtariyyəti geniş olsa da, bu muxtariyyət mütləq xarakter daşımır. Assosiasiya öz nizamnaməsinə riayət etməli, orqanlarının səlahiyyət hədlərini qorumalı, üzvlərin hüquqlarına hörmət etməli, vicdanlılıq prinsipinə uyğun davranmalı, hüquqdan sui-istifadəyə yol verməməlidir.

Buna görə də UWW Konstitusiyasına riayət edilməsi yalnız təşkilatdaxili məsələ deyil. Bu, rəhbər orqanların təşkilat və onun üzvləri qarşısında daşıdığı hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsinin tərkib hissəsidir.

4.2. Vicdanlılıq prinsipi

İsveçrə hüququnda vicdanlılıq prinsipi fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bu prinsip həm müqavilə münasibətlərinə, həm hüquqların həyata keçirilməsinə, həm də hüquqi şəxslərin idarə olunmasına şamil edilir.

Beynəlxalq idman federasiyasının rəhbər şəxsləri təşkilatın mənafeyini şəxsi maraqlarından üstün tutmalı, səlahiyyətlərindən şəxsi və ya üçüncü şəxslərin xeyrinə istifadə etməməli, qərarların qəbulu zamanı müstəqilliyi qorumalı, maraqlar toqquşmasını açıqlamalı, təşkilatın əmlakına lazımi diqqətlə yanaşmalı, qəbul edilən qərarların sənədləşdirilməsini və yoxlanıla bilməsini təmin etməlidirlər.

Vicdanlılıq yalnız faktiki qanun pozuntusuna yol verməmək öhdəliyi ilə məhdudlaşmır. Rəhbər şəxslər həm də qərarların obyektivliyini və müstəqilliyini şübhə altına ala biləcək vəziyyətlərdən çəkinməlidirlər.

4.3. Maraqlar toqquşması

Maraqlar toqquşması vəzifəli şəxsin şəxsi, ailəvi, kommersiya və ya digər maraqlarının onun təşkilat qarşısında daşıdığı vəzifələrlə ziddiyyət təşkil edə biləcəyi vəziyyətdir.

Maraqlar toqquşmasının mövcudluğu üçün vəzifəli şəxsin mütləq qanunsuz qərar verməsi tələb olunmur. Bəzi hallarda qərarın müstəqilliyinə əsaslandırılmış şübhənin yaranması belə açıqlama və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsini tələb edir.

Maraqlar toqquşmasının düzgün idarə olunması aşağıdakı mexanizmləri nəzərdə tutur:

- marağın əvvəlcədən bəyan edilməsi;
- müvafiq məsələnin müzakirəsində iştirak etməmək;
- səsvermədən kənarlaşmaq;
- qərarın müstəqil komitəyə həvalə edilməsi;
- müqavilə və ödənişlərin bazar şərtləri ilə müqayisəsi;
- müstəqil hüquqi və maliyyə qiymətləndirilməsi;
- qərarın və onun əsaslarının sənədləşdirilməsi.

Beynəlxalq idman federasiyasının nüfuzu üçün yalnız qərarın faktiki olaraq düzgün olması kifayət etmir. Qərarın qərəzsiz və müstəqil qəbul edildiyinə dair institusional və ictimai etimad da qorunmalıdır.

4.4. Əmlak üstünlükləri və bahalı xidmətlərdən istifadə

Rəhbər şəxslərə səfərlərin maliyyələşdirilməsi, əmlak xarakterli üstünlüklərin təqdim edilməsi, bahalı xidmətlərdən istifadə imkanının yaradılması və ya digər faydaların verilməsi avtomatik olaraq qanunsuzluq anlamına gəlmir.

Lakin belə hallar bir sıra hüquqi suallar doğura bilər:

- xidmət hansı hüquqi əsasla təqdim edilmişdir;
- onun xərclərini kim ödəmişdir;
- təşkilatın büdcəsi ilə əlaqəsi mövcuddurmu;
- müvafiq orqanın razılığı alınmışdırmı;
- üstünlük təşkilat daxilində bəyan edilmişdirmi;
- faydanı əldə edən şəxs onu təqdim edən tərəflə bağlı qərarlarda iştirak etmişdirmi;
- bu münasibət qərarların müstəqilliyinə təsir edə bilərdimi;
- maraqlar toqquşmasının qarşısını almaq üçün hansı tədbirlər görülmüşdür.

Bu sualların verilməsi özlüyündə ittiham demək deyildir. Onların məqsədi şəffaflığın və qərarların müstəqilliyinin təmin olunub-olunmadığını müəyyən etməkdir.

V Fəsil

Sənəd materiallarının hüquqi əhəmiyyəti və sübutetmə standartları

İctimai müzakirələr zamanı müqavilələr, bank sənədləri, maliyyə əməliyyatlarına dair məlumatlar, şəxsi hava gəmisindən istifadə barədə materiallar, yazışmalar və digər sənədlər ortaya çıxa bilər.

Hüquqi baxımdan belə sənədlərin mövcudluğu onların ehtiva etdiyi məlumatların avtomatik təsdiqi demək deyildir.

Sənəd materiallarının hüquqi qiymətləndirilməsi ən azı üç mərhələdən ibarət olmalıdır.

5.1. Həqiqiliyin müəyyən edilməsi

İlk növbədə sənədin orijinal olub-olmaması, sonradan dəyişdirilib-dəyişdirilməməsi, imzaların, tarixlərin və digər rekvizitlərin həqiqiliyi müəyyən edilməlidir.

Elektron yazışmalar və rəqəmsal sənədlər üzrə onların mənbəyi, tamlığı və texniki bütövlüyü ayrıca yoxlanılmalıdır.

5.2. Mənşə və əldə edilmə üsulu

Sənədin kim tərəfindən tərtib edildiyi, hansı mənbədən əldə olunduğu və qanuni şəkildə dövriyyəyə daxil olub-olmadığı araşdırılmalıdır.

Sənədin məzmunu ilə yanaşı, onun əldə edilmə üsulu da hüquqi əhəmiyyət daşıya bilər.

5.3. Məzmun və hüquqi aidiyyət

Sənədin həqiqi olması onun avtomatik olaraq hüquq pozuntusunu sübut etməsi demək deyildir.

Müəyyən edilməlidir ki:

- sənəd hansı hüquqi münasibətə aiddir;
- ödənişin təyinatı nə olmuşdur;
-müqavilənin tərəfləri kimdir;
- xidmət federasiyanın fəaliyyəti ilə əlaqəlidirmi;
- qərar hansı orqan tərəfindən qəbul edilmişdir;
- müvafiq təsdiq və nəzarət prosedurları tətbiq edilmişdirmi.

5.4. Şəxsi hava gəmisindən istifadə ilə bağlı materiallar

Şəxsi hava gəmisindən istifadə faktı özlüyündə hüquq pozuntusu hesab edilə bilməz.

Hüquqi təhlilin əsas predmeti aşağıdakılar olmalıdır:

- səfərlərin məqsədi;
- xidmətlərin maliyyələşmə mənbəyi;
-səfərlərin federasiyanın fəaliyyəti ilə əlaqəsi;
- xərclərin təşkilatın büdcəsində nəzərdə tutulub-tutulmaması;
- müvafiq razılıq və təsdiq prosedurlarının mövcudluğu;
- şəxsi və xidməti məqsədlərin ayrılması;
- məlumatların bəyan edilib-edilməməsi;
- mümkün maraqlar toqquşmasının yaranması.

Bu məsələlərə dair materialların həqiqiliyi təsdiqlənərsə, onlar maliyyə nəzarəti, vicdanlı idarəetmə və qərarların müstəqilliyi baxımından hüquqi əhəmiyyət daşıya bilər.

5.5. Bank sənədləri, müqavilələr və yazışmalar

Bank sənədlərinin və müqavilələrin təhlili əvvəlcədən ittihamedici nəticə çıxarmaq məqsədi daşımamalıdır.

Belə təhlilin məqsədi:

- əməliyyatın hüquqi əsasını;
- maliyyə vəsaitinin mənbəyini və təyinatını;
- müqavilənin təşkilatın mənafeyinə uyğunluğunu;
-daxili təsdiq və nəzarət mexanizmlərinə riayət olunmasını;
- əlaqəli şəxslərin və mümkün maraqlar toqquşmasının mövcudluğunu müəyyən etməkdir.

Yazışma kimi təqdim edilən materiallar xüsusilə ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Onların həqiqiliyi və tamlığı təsdiqlənmədən ayrı-ayrı ifadələrin kontekstdən çıxarılması etibarlı hüquqi nəticəyə gətirib çıxara bilməz.

Bununla belə, yazışmaların həqiqiliyi təsdiqləndikdə onlar aşağıdakı məsələlərin araşdırılması üçün əhəmiyyət daşıya bilər:

- qərarların faktiki olaraq hansı mexanizmlə qəbul edilməsi;
- rəsmi orqanların müstəqil fəaliyyət göstərib-göstərməməsi;
- təşkilatın prosedurlarına mümkün xarici təsir;
- maliyyə münasibətlərinin qərarverməyə təsiri;
- bəyan edilməmiş maraqlar toqquşmasının mövcudluğu.

Belə sənədlər müstəqil araşdırmanın başlanması üçün əsas yarada bilər, lakin həmin araşdırmanın nəticəsini əvvəlcədən müəyyən etmir.

VI Fəsil

Müstəqil hüquqi və maliyyə yoxlaması təşkilatın müdafiə mexanizmi kimi

Müasir korporativ idarəetmə standartları ondan çıxış edir ki, maliyyə fəaliyyəti, maraqlar toqquşması və ya daxili prosedurlara riayət olunması ilə bağlı əsaslandırılmış suallar yarandıqda təşkilat rəhbərliyi müstəqil yoxlamanın aparılmasında maraqlı olmalıdır.

Müstəqil yoxlama idarəetmə böhranının və ya rəhbərliyə qarşı əvvəlcədən formalaşdırılmış ittihamın ifadəsi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Əksinə, o, təşkilatın öz hüquqi və reputasiya maraqlarının müdafiə vasitəsidir.

Belə yoxlama:

- rəhbər orqanların fəaliyyətinin hüquqa uyğun olduğunu təsdiq edə;
- əsassız iddiaları aradan qaldıra;
- daxili nəzarətdəki boşluqları müəyyənləşdirə;
- maliyyə və prosedur risklərini üzə çıxara;
- mümkün maraqlar toqquşmasını aşkar edə;
- gələcək hüquqi mübahisələrin qarşısını ala;
- milli federasiyaların və idman ictimaiyyətinin etimadını bərpa edə bilər.

Müstəqil yoxlamanın etibarlı hesab olunması üçün onu aparan şəxslər və ya qurumlar:

- federasiyanın cari rəhbərliyindən funksional cəhətdən müstəqil olmalı;
- araşdırılan məsələlər üzrə şəxsi marağa malik olmamalı;
- bütün zəruri sənədlərə və məlumatlara çıxış əldə etməli;
- aidiyyəti şəxslərin mövqelərini dinləməli;
- nəticələrini fakt və hüquq normaları ilə əsaslandırmalı;
- mümkün olduğu həddə nəticələri təşkilat üzvlərinə açıqlamalıdırlar.

Yoxlama pozuntu müəyyən etmədikdə, bu nəticə rəhbərliyin hüquqi mövqeyini gücləndirir və reputasiyanın bərpasına xidmət edir.

Əgər yoxlama daxili nəzarət və idarəetmə prosedurlarında çatışmazlıqlar aşkar edərsə, təşkilat həmin problemləri vaxtında aradan qaldırmaq və daha ağır hüquqi nəticələrin yaranmasının qarşısını almaq imkanı əldə edir.

Beləliklə, müstəqil audit və hüquqi araşdırma həm milli federasiyaların, həm də UWW rəhbərliyinin obyektiv maraqlarına cavab verən mexanizm kimi qiymətləndirilməlidir.

VII Fəsil

UWW Konstitusiyasına riayət edilməməsinin hüquqi nəticələri: CAS və İsveçrə hüququ kontekstində təhlil

7.1. Hüququn aliliyi idman muxtariyyətinin şərti kimi

Beynəlxalq idman federasiyalarının muxtariyyəti müasir idman hüququnun əsas prinsiplərindən biri hesab olunur.

Lakin muxtariyyət hüququn tətbiqindən azad olmaq demək deyildir. Əksinə, idman təşkilatlarının muxtariyyətinin tanınmasının əsas şərtlərindən biri onların öz normativ aktlarına riayət etməsidir.

İdman təşkilatı öz hüquqi sistemini və daxili qaydalarını formalaşdırmaq imkanına malikdirsə, həmin qaydaları ardıcıl, bərabər və vicdanlı şəkildə tətbiq etmək məsuliyyətini də daşıyır.

Bu baxımdan idman muxtariyyəti hüququn aliliyi prinsipindən istisna deyil, onun xüsusi təşkilati təzahürüdür.

7.2. Federasiyanın Konstitusiyası məcburi hüquq mənbəyi kimi

Beynəlxalq idman federasiyasının Konstitusiyası həm rəhbər orqanlar, həm də təşkilat üzvləri üçün məcburi qüvvəyə malik daxili normativ aktdır. Prezidentin, Büronun və Konqresin səlahiyyətləri Konstitusiya ilə müəyyən edilir və bir-birindən fərqlənir. Heç bir idarəetmə orqanı səlahiyyət bölgüsünü öz mülahizəsinə uyğun dəyişdirə və ya başqa orqanın funksiyalarını öz üzərinə götürə bilməz. Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş səlahiyyət və prosedurların pozulması konkret hallardan asılı olaraq müvafiq qərarın hüquqi dayanıqlığına təsir göstərə bilər.

7.3. CAS yanaşmalarının əhəmiyyəti

İdman Arbitraj Məhkəməsinin hüquqi yanaşmalarında beynəlxalq federasiyaların öz nizamnamə və reqlamentlərinə riayət etmək öhdəliyi mühüm yer tutur.

İdman təşkilatının mübahisəli qərarı adətən aşağıdakı meyarlar baxımından qiymətləndirilə bilər:

- qərarı qəbul edən orqanın səlahiyyəti;
- tətbiq olunan hüquq norması;
- normanın düzgün şərhi;
- prosedur qaydalarına riayət edilməsi;
- tərəfin dinlənilmək hüququ;
- bərabər münasibət;
- proporsionallıq;
- qərarın əsaslandırılması;
- hüquqdan sui-istifadənin olub-olmaması.

Daxili prosedurun hər bir texniki pozuntusu avtomatik olaraq qərarın ləğvinə səbəb olmaya bilər. Lakin pozuntu üzvün hüquqlarına, seçkinin nəticəsinə, qərarın məzmununa və ya prosesin ədalətliliyinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdirsə, hüquqi nəticələr daha ciddi ola bilər.

Seçki, namizədlik, səsvermə və beynəlxalq yarışlara buraxılış məsələləri xüsusi əhəmiyyət daşıdığı üçün bu sahələrdə prosedur qaydalarına daha ciddi yanaşma tələb olunur.

7.4. İsveçrə Federal Məhkəməsinin yanaşması

İsveçrə Federal Məhkəməsi beynəlxalq idman federasiyalarını geniş təşkilati muxtariyyətə malik özəl hüquq assosiasiyaları kimi qiymətləndirir. Bununla belə, təşkilati muxtariyyət məhkəmə və hüquqi nəzarətin tam istisna olunması demək deyildir. İdarəetmə orqanlarının səlahiyyətləri, məcburi prosedurlar, tərəflərin bərabərliyi, dinlənilmək hüququ və digər fundamental təminatlarla bağlı ciddi pozuntular müəyyən hallarda hüquqi nəzarətin predmeti ola bilər. Bu kontekstdə UWW Konstitusiyasına riayət olunması yalnız təşkilatın daxili intizam məsələsi deyil. Konstitusiya pozuntusu sonradan arbitraj və ya məhkəmə mübahisəsində qərarın hüquqi dayanıqlığına təsir göstərə bilər.

7.5. Mümkün hüquqi nəticələr

UWW Konstitusiyasına və ya tətbiq olunan İsveçrə hüququnun əsas prinsiplərinə zidd qərarlar konkret işin hallarından asılı olaraq aşağıdakı nəticələrə səbəb ola bilər:

- qərarın təşkilatdaxili qaydada yenidən nəzərdən keçirilməsi;
- qərarın icrasının dayandırılması;
- qərarın arbitraj və ya məhkəmə qaydasında mübahisələndirilməsi;
- qərarın ləğv edilməsi;
- seçki və ya səsvermə nəticələrinin etibarsızlaşdırılması;
- üzvün pozulmuş hüququnun bərpası;
- müəyyən hallarda mülki məsuliyyət məsələsinin yaranması.

Bu nəticələr avtomatik xarakter daşımır. Hər bir halda pozuntunun xarakteri, onun qərarın nəticəsinə təsiri, mövcud şikayət mexanizmləri və tətbiq olunan müddətlər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

VIII Fəsil

Hüquqi məsuliyyətin hüdudları və təqsirsizlik prezumpsiyasına uyğun yanaşma

İctimai müzakirələrdə korporativ idarəetmə sualları ilə konkret şəxsin hüquqi məsuliyyəti bəzən bir-birinə qarışdırılır. Halbuki maliyyə əməliyyatı, sənəd və ya prosedur barədə əsaslandırılmış sualın yaranması konkret şəxsin hüquq pozuntusu törətməsi demək deyildir. Eyni zamanda, hüquq pozuntusunun hələ sübut edilməməsi təşkilatın yaranmış sualları araşdırmaq vəzifəsini aradan qaldırmır.

Hüquqi məsuliyyət üçün adətən aşağıdakı elementlərin müəyyən edilməsi tələb olunur:

- konkret hüquq normasının və ya hüquqi öhdəliyin mövcudluğu;
- həmin normanın və ya öhdəliyin pozulması;
- şəxsin hərəkəti və ya hərəkətsizliyi;
- hüquqi nəticə və ya zərər;
- hərəkətlə nəticə arasında səbəbli əlaqə;
- tətbiq olunan hüquqdan asılı olaraq təqsir və ya başqa məsuliyyət şərtləri.

Bu hallar yalnız səlahiyyətli orqan tərəfindən, şəxsin müdafiə və dinlənilmək hüquqları təmin edilməklə və sübutların hərtərəfli araşdırılması əsasında müəyyən edilə bilər. Bu məqalədə nəzərdən keçirilən məsələlər hər hansı şəxsi təqsirli elan etmək məqsədi daşımır. Məqsəd hansı hüquqi və institusional sualların cavablandırılmalı olduğunu müəyyən etməkdir.

Balanslı hüquqi yanaşma iki ifrat mövqedən çəkinməyi tələb edir:

- yoxlanılmamış materiallar əsasında şəxsləri təqsirli elan etməkdən;
- ciddi və əsaslandırılmış sualları müstəqil araşdırma aparılmadan rədd etməkdən.

Hüququn aliliyi həm təqsirsizlik prezumpsiyasının, həm də institusional hesabatlılığın eyni vaxtda qorunmasına imkan verir.

IX Fəsil

UWW üçün institusional nəticələr və mümkün islahat istiqamətləri

Müzakirə edilən məsələlər yalnız ayrı-ayrı qərarların hüquqi taleyi ilə məhdudlaşmır. Onlar beynəlxalq idman federasiyalarında idarəetmə modelinin təkmilləşdirilməsi üçün daha geniş nəticələr doğurur. UWW və oxşar beynəlxalq təşkilatlarda aşağıdakı mexanizmlərin gücləndirilməsi məqsədəuyğun hesab edilə bilər.

9.1. Səlahiyyət bölgüsünün dəqiqləşdirilməsi

Prezident, Büro, Konqres, etik və intizam orqanları arasında səlahiyyət bölgüsü mümkün qədər aydın müəyyən edilməlidir. Qeyri-müəyyən və müxtəlif şərhlərə açıq müddəalar gələcəkdə səlahiyyət mübahisələrinə səbəb ola bilər.

9.2. Seçki qaydalarının sabitliyi

Seçki və namizədlik qaydaları əvvəlcədən dərc olunmalı və seçki prosesinə yaxın müddətdə əsaslı hüquqi zərurət olmadan dəyişdirilməməlidir. Qaydaların sabitliyi namizədlərin bərabər imkanlarını və seçkinin legitimliyini təmin edir.

9.3. Milli federasiyaların hüquqlarının müdafiəsi

Səsvermə, nümayəndəlik və yarışlarda iştirak hüquqlarını məhdudlaşdıran tədbirlər üçün:

- aydın normativ əsas;
- səlahiyyətli orqanın qərarı;
- mərhələli və şəffaf prosedur;
- yazılı əsaslandırma;
- effektiv şikayət mexanizmi nəzərdə tutulmalıdır.

9.4. Müstəqil etik və audit mexanizmləri

Etik, maliyyə və maraqlar toqquşması məsələlərini araşdıran orqanlar federasiyanın gündəlik rəhbərliyindən real institusional müstəqilliyə malik olmalıdır. Bu orqanların tərkibi, səlahiyyətləri və qərarvermə prosedurları şəffaf şəkildə müəyyən edilməlidir.

9.5. Maraqlar toqquşmasının açıqlanması

Rəhbər şəxslər kommersiya əlaqələrini, əhəmiyyətli üstünlükləri, hədiyyələri, maliyyələşdirilən səfərləri və qərarların müstəqilliyinə təsir edə biləcək digər halları bəyan etməlidirlər.

9.6. Maliyyə məlumatlarının geniş açıqlanması

Ümumi maliyyə hesabatları ilə yanaşı, iri müqavilələr, rəhbərliyin xərcləri, əlaqəli şəxslərlə əməliyyatlar, audit nəticələri və maliyyə riskləri barədə daha dolğun məlumatların verilməsi təşkilata olan etimadı artıra bilər.

9.7. Qərarların əsaslandırılması

Milli federasiyaların və digər üzvlərin hüquqlarına təsir edən qərarlar yazılı şəkildə əsaslandırılmalıdır.

Qərarda tətbiq olunan hüquq norması, müəyyən edilmiş faktlar, qərarın səbəbləri, tətbiq olunan tədbirin proporsionallığı, şikayət qaydası göstərilməlidir.

9.8. Müstəqil şikayət mexanizmi

Milli federasiyalar və digər iştirakçılar rəhbər orqanların qərarlarından müstəqil və qərəzsiz orqana şikayət etmək imkanına malik olmalıdırlar.

Bu mexanizmlər federasiyanın muxtariyyətini zəiflətmir. Əksinə, həmin muxtariyyəti daha legitim, dayanıqlı və hüquqi baxımdan müdafiə olunan edir.

Aparılmış təhlil göstərir ki, beynəlxalq idman federasiyalarının fəaliyyəti hüququn aliliyi prinsipinə ardıcıl və qeyd-şərtsiz riayət olunması əsasında qurulmalıdır.Bu prinsip yalnız qeydiyyat dövlətinin milli qanunvericiliyinə deyil, həm də təşkilatın öz Konstitusiyasına, nizamnaməsinə və digər daxili normativ aktlarına əməl edilməsini nəzərdə tutur.

Beynəlxalq idman federasiyası üçün Konstitusiya deklarativ sənəd deyil. O, idarəetmə orqanlarının hüquqi statusunu və səlahiyyət hədlərini, qərarların qəbul edilmə qaydasını, seçki mexanizmlərini və təşkilat üzvlərinin hüquqlarının həyata keçirilmə təminatlarını müəyyən edən əsas normativ aktdır.

UWW-nin prezidenti və digər rəhbər orqanları yalnız Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətlər çərçivəsində fəaliyyət göstərə bilərlər. Geniş idarəetmə səlahiyyətlərinin mövcudluğu Konstitusiyanın tələblərini dəyişdirmək, digər orqanların funksiyalarını mənimsəmək və ya məcburi prosedurlardan kənara çıxmaq hüququ yaratmır.

Qərarın təşkilat üçün faydalı və ya məqsədəuyğun hesab edilməsi onun hüquqa uyğunluğunu avtomatik təmin etmir. Hüquqi legitimlik üçün həm qərarın məzmunu, həm də onun səlahiyyətli orqan tərəfindən əvvəlcədən müəyyən edilmiş prosedura uyğun qəbul edilməsi vacibdir.

Professor Tomas Probstun hüquqi rəyi bu baxımdan mühüm ekspert mənbəyidir. Həmin rəy ayrı-ayrı şəxslərin fəaliyyətinin siyasi və ya mənəvi qiymətləndirilməsindən daha çox, mübahisəli qərarların UWW Konstitusiyasına və hüququn ümumi prinsiplərinə uyğunluğunun araşdırılmasına yönəlmişdir.

Müstəqil hüquqi rəyin mövcudluğu özlüyündə hər hansı qanunsuzluğun və ya şəxsi təqsirin sübutu hesab edilə bilməz. Bununla belə, belə rəy hüquqi baxımdan ciddi sualların mövcudluğunu göstərə və onların institusional, müstəqil və şəffaf qaydada cavablandırılmasını zəruri edə bilər.

Milli federasiyaların borclarına görə onların seçki, səsvermə, Konqresdə iştirak və Olimpiya seçmə yarışlarına buraxılma hüquqlarının məhdudlaşdırılması dəqiq normativ əsas, səlahiyyətli orqanın qərarı, bərabər tətbiq və proporsionallıq tələb edir.

Maliyyə borcunun tutulması qanuni məqsəd ola bilər. Lakin bu məqsəd milli federasiyaların fundamental korporativ və idman hüquqlarına istənilən müdaxiləni avtomatik olaraq qanuniləşdirmir.

Maliyyə şəffaflığı və vicdanlı idarəetmə beynəlxalq idman federasiyasının legitimliyinin və nüfuzunun ayrılmaz hissəsidir. Üzvlərin hüquqlarına maliyyə əsasları ilə təsir göstərən təşkilat öz maliyyə resurslarının istifadəsi barədə yüksək səviyyədə açıqlıq və hesabatlılıq nümayiş etdirməlidir.

Şəxsi hava gəmisindən istifadə, müqavilələr, bank köçürmələri və yazışmalarla bağlı ictimai müzakirələrdə yer alan materiallar özlüyündə hər hansı hüquq pozuntusunun sübutu sayıla bilməz. Onların həqiqiliyi, mənşəyi, tamlığı və konkret hüquqi münasibətlə əlaqəsi müəyyən edilməlidir.

Bununla belə, belə materialların həqiqiliyi və işə aidiyyəti təsdiqləndikdə, onlar maliyyə intizamı, daxili nəzarət, maraqlar toqquşması və qərarların müstəqilliyi baxımından mühüm hüquqi əhəmiyyət daşıya bilər. Bu cür hallarda müstəqil hüquqi və maliyyə yoxlamasının aparılması rəhbərliyə qarşı əvvəlcədən irəli sürülmüş ittiham kimi deyil, təşkilatın özünü müdafiə və etimadı bərpa mexanizmi kimi qiymətləndirilməlidir.

Müstəqil araşdırma hər hansı pozuntunun olmadığını təsdiq edə və əsassız şübhələri aradan qaldıra bilər. Çatışmazlıqlar müəyyən edildikdə isə onların vaxtında aradan qaldırılmasına və daha ciddi hüquqi nəticələrin qarşısının alınmasına imkan yaradar.

İdman Arbitraj Məhkəməsinin yanaşmaları və İsveçrə hüququnun ümumi prinsipləri təsdiq edir ki, idman muxtariyyəti beynəlxalq federasiyaları öz Konstitusiyalarına və hüququn fundamental prinsiplərinə riayət etmək öhdəliyindən azad etmir. Əksinə, təşkilati muxtariyyətin legitimliyi məhz daxili qaydaların ardıcıl tətbiqindən, üzvlərin hüquqlarına hörmətdən, qərarların əsaslandırılmasından və rəhbər orqanların hesabatlılığından asılıdır.

Nəticə etibarilə hüququn aliliyi beynəlxalq idman federasiyasının fəaliyyətini məhdudlaşdıran xarici amil deyil. O, həmin federasiyanın legitimliyinin, muxtariyyətinin və dayanıqlı inkişafının fundamental şərtidir.

Dünya səviyyəsində idman növünü idarə edən təşkilat öz üzvlərindən tələb etdiyi qanunçuluq, intizam, şəffaflıq və hesabatlılıq prinsiplərinə ilk növbədə özü sadiq olmalıdır. XXI əsrdə beynəlxalq idman federasiyalarının legitimliyi artıq yalnız idman yarışlarının uğurla keçirilməsi ilə ölçülmür. Onların institusional nüfuzu hüququn aliliyinə sadiqlik, idarəetmə qərarlarının qanuniliyi, maliyyə şəffaflığı, maraqlar toqquşmasının səmərəli idarə edilməsi və təşkilat üzvləri qarşısında hesabatlılıq səviyyəsi ilə müəyyən olunur.

Bu baxımdan United World Wrestling təşkilatının fəaliyyəti ətrafında yaranmış hüquqi müzakirələr yalnız bir federasiyanın daxili məsələsi kimi deyil, bütövlükdə beynəlxalq idman idarəçiliyinin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən mühüm hüquqi və institusional nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.

Şaiq Mirzəyev

Vəkillər Kollegiyasının üzvü

Hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktoru