ÜMT: Meşə yanğınları və istilər havanın keyfiyyətini pisləşdirir

Meşə yanğınları və istilik dalğaları nəticəsində atmosferdə çirkləndirici maddələrin artması havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və insanların, eləcə də ekosistemlərin sağlamlığının qorunması istiqamətində beynəlxalq səyləri təhlükə altına qoyur.

E-huquq.az xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, bu barədə Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (ÜMT) yayımladığı hesabatda bildirilib.

Hesabatda qeyd olunur ki, meşə yanğınları və yüksək temperatur nəticəsində yaranan çirklənmənin artması hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və insan sağlamlığının qorunması üzrə beynəlxalq səylərə mənfi təsir göstərir. ÜMT atmosferdə geniş yayılan, lakin kifayət qədər monitorinq edilməyən qara karbon və mikroplastiklər kimi aerozolların müşahidəsinin gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. Təşkilatın qiymətləndirməsinə görə, hava keyfiyyəti və iqlim məsələlərini ayrı-ayrılıqda həll etmək mümkün deyil və bu istiqamətdə əlaqələndirilmiş siyasətlərə ehtiyac var. Hesabatda PM2.5 kimi tanınan incə hissəciklərin insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə yaratdığı qeyd olunur. Bu hissəciklər ağciyərlərə və qan dövranına dərindən nüfuz edə bilir. PM2.5 sənaye fəaliyyəti, kənd təsərrüfatı, yaşayış məntəqələrinin qızdırılması və nəqliyyatla yanaşı, meşə yanğınları və toz fırtınaları nəticəsində də atmosferə yayılır. ÜMT-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə meşə yanğınlarının artması ilə əlaqədar Kanadanın şimalında, Rusiyanın bəzi bölgələrində və Qərbi-Mərkəzi Afrikada PM2.5 konsentrasiyası uzunmüddətli orta göstəricidən yüksək olub.

Bununla yanaşı, insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan PM2.5 emissiyalarının azalması səbəbindən 2025-ci ildə Çində bu göstərici uzunmüddətli orta səviyyədən aşağı düşüb. Hindistanda isə biokütlənin yandırılması və digər çirklənmə mənbələri səbəbindən PM2.5 səviyyəsi orta göstəricini aşmaqda davam edib.Hesabatda vurğulanır ki, genişmiqyaslı meşə yanğınlarının sayı artır və yaranan tüstü yüksək toksikliyinə görə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Avropa və Şimali Amerikada sənaye və nəqliyyat mənbələrindən PM2.5 emissiyalarının azaldılmasına baxmayaraq, meşə yanğınları ilə əlaqəli bu hissəciklərə məruz qalma artıb. Hesabatda istinad edilən araşdırmaya əsasən, 1990-cı illərdən etibarən dünyada şiddətli yanğınlardan yaranan tüstünün miqdarı üç dəfə artıb. 2010-2018-ci illər arasında isə bu tüstünün hər il təxminən 100 min əlavə ölümə səbəb olduğu hesablanıb. Bununla belə, real rəqəmin daha yüksək ola biləcəyi bildirilir.

ÜMT gələcəkdə şiddətli meşə yanğınlarına şərait yaradan hava hadisələrinin daha da artacağını proqnozlaşdırır. Bu isə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) hava keyfiyyəti üzrə tövsiyələrinə əməl olunmasını çətinləşdirə bilər. Hesabatda yer səviyyəsində ozon çirklənməsinin də ciddi problemə çevrildiyi bildirilir. Ozon insan sağlamlığı ilə yanaşı, kənd təsərrüfatına və ekosistemlərə də mənfi təsir göstərir. ÜMT qeyd edir ki, istilik dalğalarının artması ozon çirklənməsini daha da ciddi problemə çevirir. Ozonun uzun müddət yüksək səviyyədə təsirinə məruz qalma, xüsusilə tənəffüs yolları xəstəlikləri ilə əlaqədar ölüm riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Hesabata görə, ozon çirklənməsinə uzunmüddətli məruz qalma on minlərlə əlavə vaxtından əvvəl ölümə səbəb ola bilər. Gələcəkdə ozonla əlaqəli sağlamlıq risklərinin daha da artacağı gözlənilir.

Şəbnəm Mehdizadə