Hüquq təhsilinin gələcəyi: yeni çağırışlar və inkişaf perspektivləri

Hüquq təhsili yalnız auditoriyada keçirilən dərs, imtahanla ölçülən bilik və ya diplomla tamamlanan hər hansı akademik mərhələ deyil. Hüquq təhsili ölkənin ədalət anlayışını, dövlət idarəçiliyində hüquqi düşüncəni, məhkəmə mədəniyyətini, vətəndaşın hüquqa inamını və cəmiyyətin qanun qarşısında məsuliyyət hissini formalaşdıran mühüm sahədir.

Bu mənada Azərbaycan hüquq təhsilinin gələcəyi təkcə universitetlərin və hüquq fakültələrinin məsələsi deyil. Bu, bütövlükdə hüquqi dövlət quruculuğunun, hüquqsisteminin və cəmiyyətin hüquqi mədəniyyətinin gələcəyidir.

Bu gün dünyanın bütün sahələrində olduğu kimi, hüquq təhsilində də ciddi dəyişikliklər baş verir. Artıq hüquqşünasdan yalnız qanun maddələrini bilməsi tələb olunmur. Müasir hüquqşünas qanunun məntiqini anlamalı, hüquqi problemi təhlil etməli, arqument qurmalı, sənəd hazırlamalı, insan hüquqları baxımından düşünməli, etik davranmalı və rəqəmsal dövrün yeni çağırışlarına cavab verməyi bacarmalıdır.

Hüquq təhsili: diplomdan daha böyük məsuliyyət

Hüquq fakültəsinə qəbul olan gənc yalnız bir ixtisas seçmir. O, gələcəkdə insan taleyi ilə bağlı qərarların, məhkəmə proseslərinin, hüquqi müdafiənin, dövlət idarəçiliyinin, sahibkarlıq münasibətlərinin və ictimai ədalət axtarışının bir hissəsinə çevrilir. Bu səbəbdən hüquq təhsili sıradan bir peşə hazırlığı kimi qəbul edilə bilməz.

Hüquqşünasın səhvi bəzən yalnız texniki nöqsan olmur. O səhv insanın azadlığına, mülkiyyətinə, ailəsinə, şərəf və ləyaqətinə, sosial hüquqlarına təsir edə bilər. Məhz buna görə hüquq təhsili yüksək peşəkarlıqla yanaşı, güclü etik məsuliyyət də formalaşdırmalıdır.

Dünya hüquq təhsili üzrə aparılan nüfuzlu araşdırmalarda da bu fikir xüsusi vurğulanır. Carnegie Foundation-un “Educating Lawyers” hesabatında hüquq təhsilinin üç əsas istiqaməti qeyd olunur: hüquqi bilik, praktiki bacarıq və peşə kimliyi. Başqa sözlə, hüquq tələbəsi yalnız “hüquqşünas kimi düşünməyi” deyil, həm də hüquqşünas kimi davranmağı, məsuliyyət daşımağı və real problemləri həll etməyi öyrənməlidir.

Azərbaycanda da hüquq təhsilinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də məhz budur: tələbəni qanun mətni ilə tanış etməkdən daha irəli gedərək, onu hüquqi düşüncə və peşəkar davranış sahibi kimi formalaşdırmaq.

Əzbərçilikdən analitik düşüncəyə keçid

Uzun illər hüquq təhsilində əsas üstünlük nəzəri biliklərə verilmişdir. Tələbə qanunları, maddələri, anlayışları, hüquq institutlarını öyrənir, imtahanda cavab verir və semestri başa vurur. Bu yanaşmanın müəyyən faydası var. Hüququn nəzəri əsaslarını bilmədən peşəkar hüquqşünas olmaq mümkün deyil.

Lakin problem ondadır ki, hüquq yalnız əzbərlənəcək mətn deyil. Hüquq canlı münasibətlər sistemidir. Qanun maddəsi real hadisəyə tətbiq ediləndə, faktlar ziddiyyətli olanda, tərəflərin maraqları toqquşanda, sübutlar yetərsiz qalanda, ədalət və qanun arasında incə balans yarandıqda hüquqşünasın əsl peşəkarlığı üzə çıxır.

Bu baxımdan hüquq təhsili tələbəyə hazır cavablar verməkdən daha çox, düzgün suallar verməyi öyrətməlidir.

Praktiki bacarıq hüquq təhsilinin zəif həlqəsi olmamalıdır

Hüquq təhsilinin ən çox müzakirə olunan məsələlərindən biri nəzəri biliklə praktiki bacarıq arasındakı məsafədir. Bir çox hallarda tələbə mülki hüququ, cinayət hüququnu, inzibati hüququ və prosessual hüququ oxuyur, lakin real iş mühitinə daxil olanda hüquqi sənəd hazırlamaqda, hüquqi rəy yazmaqda, müqavilə tərtib etməkdə və ya məhkəmə mövqeyi qurmaqda çətinlik çəkir.

Bu isə göstərir ki, hüquq təhsili yalnız “nəyi bilmək lazımdır?” sualı üzərində deyil, həm də “nəyi bacarmaq lazımdır?” sualı üzərində qurulmalıdır.

Müasir hüquq fakültəsində tələbə iddia ərizəsi yazmağı, , müqavilə layihəsi tərtib etməyi, hüquqi rəy verməyi, məhkəmə çıxışı etməyi, sübutları təhlil etməyi və müştəri ilə peşəkar ünsiyyət qurmağı öyrənməlidir. Bu bacarıqlar sonradan iş yerində təsadüfi şəkildə deyil, universitet mühitində sistemli şəkildə formalaşmalıdır.

Bunun üçün hüquq klinikalarının, məhkəmə simulyasiyalarının, moot court yarışlarının, müqavilə laboratoriyalarının və hüquqi yazı dərslərinin əhəmiyyəti artır. Tələbə hüququ yalnız kitabda deyil, real və modelləşdirilmiş vəziyyətlərdə görməlidir.

Əsl hüquq təhsili tələbəyə yalnız “qanun belə deyir” deməyi deyil, “bu vəziyyətdə hüquqi baxımdan ən doğru yol budur” deməyi öyrətməlidir.

Rəqəmsal dövrün hüquqşünası

Dünya sürətlə rəqəmsallaşır və hüquq peşəsi də bu prosesdən kənarda qalmır. Elektron məhkəmə sistemləri, rəqəmsal sübutlar, elektron müqavilələr, fərdi məlumatların qorunması, kibercinayətkarlıq, süni intellektin yaratdığı hüquqi məsuliyyət və alqoritmik qərarvermə hüquqşünasın gündəlik fəaliyyətinə daxil olur.

Bu gün hüquq tələbəsi yalnız Mülki Məcəlləni, Cinayət Məcəlləsini və Konstitusiyanı deyil, həm də rəqəmsal dünyanın hüquqi məntiqini anlamalıdır. Sabahın hüquqşünası süni intellektin hazırladığı hüquqi sənədin məsuliyyətini, rəqəmsal sübutun etibarlılığını, şəxsi məlumatların qorunması qaydalarını, elektron imzanın hüquqi qüvvəsini və avtomatlaşdırılmış qərarların insan hüquqlarına təsirini bilməlidir.

Süni intellekt hüquq peşəsini əvəz etməyə deyil, onu dəyişməyə doğru gedir. Bu dəyişiklikdən qorxmaq yox, ona hazırlaşmaq lazımdır. Hüquq fakültələri də bu reallığı nəzərə alaraq tədris proqramlarına “Süni intellekt və hüquq”, “Rəqəmsal sübutlar”, “Şəxsi məlumatların qorunması”, “Kibercinayətkarlıq”, “Legaltech” və “Hüquq etikası və texnologiya” kimi istiqamətləri daxil etməlidir.

Burada məqsəd hüquqşünası proqramçıya çevirmək deyil. Məqsəd hüquqşünası yeni dövrün hüquqi risklərini anlayan, texnologiyanın yaratdığı problemlərə hüquqi cavab verə bilən və etik sərhədləri görə bilən peşəkara çevirməkdir.

Hüquq elmi və universitetlərin yeni rolu

Hüquq təhsili hüquq elmindən ayrı inkişaf edə bilməz. Universitet yalnız dərs keçilən yer deyil, həm də hüquqi fikir istehsal edən mərkəz olmalıdır. Qanunvericilikdəki boşluqlar, məhkəmə təcrübəsindəki ziddiyyətlər, yeni sosial münasibətlərin yaratdığı hüquqi problemlər, beynəlxalq hüquqi tendensiyalar universitet mühitində araşdırılmalı və elmi müzakirəyə çıxarılmalıdır.

Bu gün hüquq fakültələrinin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri tələbəni erkən mərhələdən tədqiqata cəlb etməkdir. Tələbə yalnız dərslik oxumamalı, məhkəmə qərarlarını təhlil etməli, qanunvericilik müqayisəsi aparmalı, hüquqi məqalə yazmalı, elmi konfranslarda iştirak etməli və hüquqi arqument qurmağı öyrənməlidir.

Hüquq elmi qanunvericilik prosesinə, məhkəmə təcrübəsinə və hüquqi siyasətin formalaşmasına real töhfə verməlidir. Bunun üçün universitetlərdə hüquqi tədqiqat mərkəzləri, tələbə hüquq jurnalları, qanunvericilik monitorinq qrupları və praktiki hüquq laboratoriyaları yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Əziz Qasımov

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı

Hüquq siyasəti komitəsinin sədr müavini,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəllimi