Cinayət mühakimə icraatının elektronlaşdırılması nə vəd edir? - ŞƏRH

Xəbər verdiyimiz kimi, ötən gün Milli Məclisin Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsinin videokonfrans formatında iclasında Cinayət Məcəlləsi və Cinayət-Prosessual Məcəlləyə dəyişikliklər paketi birinci oxunuş çərçivəsində müzakirə olunub. İclasda layihənin məqsədi kimi cinayət mühakimə icraatının elektron qaydada aparılmasının hüquqi əsaslarını möhkəmləndirmək, şəffaflıq və səmərəliliyi artırmaq, texnoloji reallıqlara uyğunlaşmaq vurğulanıb. Müzakirələrdəki çıxışlarda məhkəməyə qədər icraatın elektronlaşmasının bütövlükdə cinayət prosesini daha səmərəli etməsi, sənəd mübadiləsini asanlaşdırması və proses iştirakçıları üçün rahatlıq yaratması xüsusi qeyd edilib.

İclasda Vəkillər Kollegiyasının Rəyasət Heyətinin üzvü, cinayət hüququ üzrə işçi qrupun rəhbəri İlhamə Həsənova da çıxış edib. O, layihənin cinayət-mühakimə icraatının müasir texnoloji tələblərə uyğunlaşdırılması baxımından səmərəli olduğunu bildirib. Ssənəddə elektron sübutların ayrıca olaraq təsbiti, terminoloji bazanın yenilənməsi, mühafizə mexanizmlərinin formalaşdırılması, rəqəmsal axtarışın hüquqi çərçivəyə salınması, elektron icraat, elektron kabinet mexanizmlərinin və digər məsələlərin təsbit olunduğunu müsbət dəyərləndirib, habelə bəzi qeyd və təkliflərini səsləndirib.

İ.Həsənova e-huquq.az-a açıqlamasında təklif olunan dəyişiklikləri daha geniş şərh edib.

O bildirib ki, layihə yalnız "elektron kabinet" və "elektron sənəd dövriyyəsi" ilə məhdudlaşmır, elektron sübutların toplanması, elektron verilənlərin əldə olunması-mühafizəsi-prosessual rəsmiləşdirilməsi, İKT sistemlərinə baxış, axtarış, götürmənin hüquqi əsasları və hədləri kimi məsələləri də vahid hüquqi çərçivədə dəqiqləşdirməyi hədəfləyir.

İ.Həsənova deyib ki, elektron icraatın məğzi təkcə rəqəmsallaşma deyil. Elektron icraat prosessual sənədlərin yaradılması, göndərilməsi, qəbul edilməsi, saxlanılması və əlçatanlığını təmin edəcək.
Proses hərəkətləri (loglar, tarixçə, audit izi) izlənə biləcək. Sübutların mühafizəsini və tərəflərin bərabər silahlar prinsipinə uyğun çıxışını yeni formada təşkil edən hüquqi mexanizm yaradılacaq.

Vəkilin sözlərinə görə, komitədə müzakirə olunan paketdə xüsusi diqqət çəkən xətt elektron mühit üçün terminoloji bazanın yenilənməsidir. Belə ki, "kompüter sistemi"nin "KT sistemi", "kompüter məlumatları"nın "elektron verilənlər" kimi ifadələrlə əvəzlənməsi və "trafik verilənləri", "abunəçi məlumatları", "məzmun verilənləri", "xidmət provayderi" kimi anlayışların hüquqi dövriyyəyə daxil edilməsi buna xidmət edir.

İ.Həsənova qeyd edib ki, bu yanaşma praktiki olaraq iki problemi hədəfləyir: "Birincisi, sübutun mötəbərliyi: rəqəmsal izlərin toplanması və saxlanması qaydası prosessual qanunda dəqiqləşmədikdə, sübut “bahalı”, amma “kövrək” olur. İkincisi, müdaxilənin hədləri: İKT sistemlərinə baxış, axtarış, götürmə kimi tədbirlərdə hüquqi əsaslar və limitlər konkretləşmədikcə, həm istintaqın effektivliyi, həm də əsas hüquqlar arasında balans pozula bilər".

O, elektron sübutların "ayrı xətt" kimi tənzimlənməsinin vacibliyini açıqlayıb: "Elektron sübutların klassik sübutlardan əsas fərqi onların asan kopyalana bilməsi, asan dəyişdirilə bilməsi (və ya dəyişdirilməsi iddia oluna bilməsi) və mənbəyi və bütövlüyünün texniki alətlərlə təsdiq tələb etməsidir".

Vəkil deyib ki, komitədə müzakirə edilən dəyişikliklərin bir hissəsi elektron formada sübutların və onların saxlandığı daşıyıcıların cinayət işi materiallarına əlavə olunması və saxlanma rejiminin müəyyənləşməsi kimi texniki-hüquqi detalların çərçivələnməsinə yönəlib: "Burada hüquqi baxımdan ən kritik 3 sual ortaya çıxır: 1. Bütövlük və autentiklik necə təmin ediləcək? (hash, imzalama, loglar, zəncirvari saxlanma - chain of custody). 2. Əlçatanlıq bərabərliyi necə qorunacaq? (müdafiə tərəfinin materiallara vaxtında çıxışı, texniki imkanlar). 3. Məxfilik və məlumatların qorunması necə balanslaşdırılacaq? (xüsusən trafik/məzmun verilənləri kimi həssas kateqoriyalar) Bu sualların hamısı "elektron icraat" institutunun yalnız texnoloji layihə deyil, birbaşa prosessual ədalət məsələsi olduğunu göstərir".

İ.Həsənova beynəlxalq təcrübəyə də nəzər salaraq bildirib ki, Qazaxıstan son illər cinayət icraatının rəqəmsallaşdırılmasında regional miqyasda ən sistemli nümunələrdən biridir: "Burada iki əsas sütun görünür. İTU-nun (WSIS) qeyd etdiyi məlumatda Qazaxıstanda 2017-ci ildən "Electronic criminal case" pilotunun "Unified register of pre-trial investigations" bazasında başladığı, cinayət prosesinin mərhələlərini elektron formatda əhatə etdiyi göstərilir. Rəsmi dövlət resurslarında da "Elektron cinayət işi" modulunun proses iştirakçılarına sənədləri onlayn almaq, vəsatət vermək, iş materialları ilə (mərhələ tamamlanarkən) distant tanış olmaq kimi imkanlar yaratdığı vurğulanır. Bundan başqa, Qazaxıstan "e-gov" resurslarında ERDR-in ictimai sektoruna (public portal) istinad mövcuddur ki, bu da şəffaflıq və "izlənə bilənlik" ideyasını gücləndirən yanaşmadır. Qazaxıstanda "Südəbniy kabinet" servisinin məhkəmələrə elektron sənəd təqdim etmək, müraciət/şikayət/vəsatət göndərmək üçün nəzərdə tutulduğu rəsmi hüquqi məlumat resurslarında ayrıca izah edilir və bu mexanizmin CPC-yə uyğun elektron sənəd formasında təqdimatı mümkün etdiyi qeyd olunur. Bu modelin praktik üstünlüyü odur ki, cinayət prosesində "tək bir mərhələnin" deyil, həm məhkəməyədək, həm də məhkəmə mərhələsinin rəqəmsal əlaqəsi qurulur. Qazaxıstan təcrübəsindən çıxan nəticə: elektron icraatın işləməsi üçün təkcə qanun norması deyil, onun üzərində işləyən "platforma + identifikasiya + audit + təhlükəsizlik" ekosistemi lazımdır.

Rusiya təcrübəsinə gəldikdə isə qeyd etməliyik ki, Rusiya Federasiyasında elektron məhkəmə sənəd dövriyyəsi üzrə hüquqi-institusional baza formalaşdırılıb. Əsas istinad nöqtələrindən biri 27 dekabr 2016-cı il tarixli, 251 nömrəli aktla təsdiq edilən federal ümumi yurisdiksiya məhkəmələrinə sənədlərin elektron formada verilməsi qaydasıdır (praktikada bu rejim "elektron kabinet" və identifikasiya mexanizmləri ilə işləyir). Eyni zamanda "ГАС Правосудие" və dövlət xidmətləri ilə inteqrasiya edilmiş həllər vasitəsilə işin statusu, hərəkəti və sənədləşmə barədə rəqəmsal informasiya əldə etmə imkanlarının təsviri dövlət e-xidmət səhifələrində də mövcuddur. Rusiya təcrübəsindən çıxan nəticə odur ki, elektron müraciət və elektron məhkəmə sənəd dövriyyəsi genişləndikcə, normativ aktlar (qayda), texniki standartlar (format, imza), identifikasiya (dövlət identifikasiyası), eləcə də məhkəmədaxili iş axınları (daxili registrlər və statuslar) birlikdə işləməlidir".

Vəkilin sözlərinə görə, Milli Məclisin Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsinin iclasında aparılan müzakirələr göstərir ki, Azərbaycan elektron cinayət icraatına keçiddə konseptual olaraq doğru istiqamətdədir: "Terminologiyanın yenilənməsi, elektron sübutların ayrıca çərçivəyə salınması, İKT sistemlərinə prosessual müdaxilənin hüdudlarının dəqiqləşdirilməsi bu keçidin "hüquqi skeleti"dir".

Bunun davamında aşağıdakı hüquqi-texniki prioritetlər xüsusilə önə çıxır:

- Elektron sübut üçün minimal standartlar: əldə etmə-mühafizə-təqdimetmə zəncirinin (chain of custody) prosessual dildə təsviri.

- Kateqoriyalara görə müdaxilə rejimi: abunəçi məlumatı / trafik / məzmun verilənləri üzrə fərqli hüquqi "eşiklər" (əsaslandırma, müddət, nəzarət) – çünki müdaxilə intensivliyi eyni deyil.

- Müdafiənin real çıxışı: elektron kabinet və materiallara çıxış "formal hüquq" kimi yox, "işlək hüquq" kimi qurulmalıdır (texniki baryerlər aradan qaldırılmalıdır).

- Təhlükəsizlik və ehtiyat nüsxə: elektron iş materiallarının məhv edilməsi/itməsi riskini azaldan ehtiyatlama rejimi komitə müzakirələrində də vurğulanan məqamlardandır.

- Təlim və institusional adaptasiya: hakimlər, prokurorlar, istintaqçılar, vəkillər üçün vahid təlim modulları və praktiki təlimatlar olmadan elektron icraat kağızdan da "yavaş" ola bilər".

"Elektron cinayət icraatı artıq gələcək deyil, cinayət prosesinin real ehtiyacıdır. Təklif olunan dəyişikliklər bu ehtiyacın qanunvericilik səviyyəsində sistemli şəkildə cavablandırılmasına yönəlmiş mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uğurlu elektron icraat dəqiq hüquqi tənzimləmə, işlək rəqəmsal platforma, təhlükəsizlik və audit izləri və proses iştirakçıları üçün bərabər əlçatanlıq birlikdə qurulduğu yerdə nəticə verir", - deyə İ.Həsənova sonda vurğulayıb.